Η ΑΙΓΙΝΑ ΕΧΕΙ ΙΣΤΟΡΙΑ
Από τους Σαλαμινομάχους και τον Καποδίστρια μέχρι τον Κανάρη και τις μέρες μας. Η ιστορία υπάρχει παντού. Αυτό που χρειάζεται είναι να γίνει ορατή.
Του Ηρακλή Καλογεράκη Αντιναυάρχου ε.α. Π.Ν. – Ιστορικού Ερευνητή
Υπάρχουν τόποι που χρειάζεται να αναζητήσεις την ιστορία τους και υπάρχουν τόποι όπου η ιστορία σε συναντά σχεδόν σε κάθε βήμα.
Η Αίγινα ανήκει αναμφισβήτητα στη δεύτερη κατηγορία. Είναι το νησί των αρχαίων Αιγινητών ναυτικών και των Σαλαμινομάχων. Είναι το νησί που συνδέθηκε με τη μεγάλη ναυμαχία του 480 π.Χ. Είναι το νησί που κατά την Επανάσταση του 1821 φιλοξένησε ανθρώπους, πρόσφυγες, αγωνιστές και ναυτικούς. Είναι το νησί όπου εγκαταστάθηκε η έδρα της Ελληνικής Διοίκησης και όπου, τον Ιανουάριο του 1828, έφθασε και ορκίστηκε ο Ιωάννης Καποδίστριας ως πρώτος Κυβερνήτης της Ελλάδας.
Είναι το νησί του Κανάρη, του Νικολή Αποστόλη, του Καποδίστρια, του Εϋνάρδου, του Γεωργίου Σταύρου, του Χάου, του Κόχραν, του Κραζάιζεν, του Μπρόμμυ, του Μωραΐτίνη, του Καζαντζάκη, του Καπράλου, του Μόραλη, του Βαρώτσου, του Ξαρχάκου και τόσων άλλων ανθρώπων που με τον έναν ή τον άλλο τρόπο συνδέθηκαν με την ιστορία και την πνευματική ζωή του τόπου.
Και όμως, όταν ο επισκέπτης περπατήσει σήμερα στην Αίγινα, η ιστορία αυτή δεν του παρουσιάζεται ως ένα ενιαίο, οργανωμένο και ζωντανό αφήγημα.
Εξαίρεση αποτελεί ένα μικρό τμήμα του βόρειου παραλιακού δρόμου, από το λιμάνι μέχρι το Λιβάδι, που θα μπορούσε να επεκταθεί μέχρι τον Τούρλο και να αποτελέσει μια ξεχωριστή «παραλιακή πολιτιστική διαδρομή Αίγινας».
Στα πρώτα χιλιόμετρα του δρόμου αυτού συναντάς κατά σειρά το αρχαιολογικό μουσείο Αίγινας, την «κολώνα» του ναού του Απόλλωνα, το γλυπτό του Γιάννη Μόραλη, απέναντι από το εργαστήρι του Νίκου Νικολάου, τον Πύργο Ζαΐμη ή Μπενιζέλου, γνωστό σήμερα ως Πύργο Σαλιαρέλη, το φάρο Άκρα Πλακάκια, το ναό Αποστόλων Πέτρου και Παύλου, το μουσείο Καπράλου με το άγαλμα της «Ελληνίδας μάνας», την οικία Καζαντζάκη, το χώρο ταφής των Αιγινητών Σαλαμινομάχων κ.α.
Το τμήμα αυτό αποτελεί μια διαδρομή ιδιαιτέρου φυσικού κάλλους και μεγάλης ιστορικής αξίας που θα μπορούσε να εμπλουτιστεί μελλοντικά, με μνημεία και έργα και άλλων σημαντικών καλλιτεχνών που έζησαν, αγάπησαν και έκαναν γνωστή την Αίγινα.
Στο νησί υπάρχουν πολύ λίγα μνημεία και προτομές. Υπάρχουν όμως αρκετοί αρχαιολογικοί χώροι και πολλά ιστορικά κτίρια. Σπίτια όπου έζησαν σημαντικοί άνθρωποι και υπάρχουν τόποι όπου διαδραματίστηκαν γεγονότα μεγάλης σημασίας. Όμως όλα είναι διάσπαρτα και το ένα δεν οδηγεί στο άλλο.
Ο επισκέπτης συχνά δεν γνωρίζει τι ακριβώς βλέπει, γιατί βρίσκεται εκεί, ποια ιστορία κρύβεται πίσω του και πώς συνδέεται με τη συνολική ιστορία της Αίγινας.
Και αυτό είναι το πρόβλημα. Όχι ότι η Αίγινα δεν έχει ιστορία. Το ακριβώς αντίθετο. Το νησί έχει τόση ιστορία, ώστε η αδυναμία να την παρουσιάσει οργανωμένα γίνεται ακόμη πιο παράδοξη.
Τα Καποδιστριακά κτίρια – η Αίγινα της πρώτης πρωτεύουσας
Η ιστορική κληρονομιά της Αίγινας δεν περιορίζεται στα μνημεία και στις προτομές. Ένα ολόκληρο τμήμα της πόλης αποτελεί ζωντανό αποτύπωμα της περιόδου κατά την οποία η Αίγινα υπήρξε έδρα της Κυβέρνησης και πρώτη πρωτεύουσα του νεοσύστατου ελληνικού κράτους. Το Καποδιστριακό Ορφανοτροφείο, το Κυβερνείο, το Εϋνάρδειο, ο Πύργος του Μάρκελλου, το κτίριο του Δημοτικού Θεάτρου, αλλά και η Μητρόπολη, συνδέονται με τη διοικητική, εκπαιδευτική και πνευματική ζωή της πρώτης εκείνης περιόδου. Στο Ορφανοτροφείο στεγάστηκαν, μεταξύ άλλων, εκπαιδευτικές και άλλες νεοσύστατες κρατικές λειτουργίες, ενώ το Εϋνάρδειο συνδέθηκε με το Κεντρικό Σχολείο, ένα από τα σημαντικότερα εκπαιδευτικά ιδρύματα του νέου κράτους. Το Κυβερνείο αποτέλεσε την έδρα του Ιωάννη Καποδίστρια και της Κυβέρνησης, ενώ η Μητρόπολη συνδέθηκε με την ορκωμοσία του πρώτου Κυβερνήτη και της πρώτης Κυβέρνησης της ελεύθερης Ελλάδας.
Τα κτίρια αυτά, επομένως, δεν αποτελούν απλώς ένα σύνολο παλαιών οικοδομημάτων. Αποτελούν ένα ενιαίο ιστορικό τοπίο, μέσα στο οποίο μπορεί κανείς να παρακολουθήσει τη γέννηση των πρώτων θεσμών του ελληνικού κράτους: διοίκηση, εκπαίδευση, πολιτισμό και δημόσια ζωή.
Η αξία τους βρίσκεται ακριβώς στη μεταξύ τους σχέση. Και αυτή η σχέση θα μπορούσε να αποτελέσει μία από τις σημαντικότερες ιστορικές διαδρομές της σύγχρονης Αίγινας: μια διαδρομή που θα οδηγεί τον επισκέπτη όχι απλώς από ένα κτίριο σε ένα άλλο, αλλά μέσα στην ίδια την ιστορία της πρώτης πρωτεύουσας.
Τα ιστορικά σπίτια – η Αίγινα των ανθρώπων και των γεγονότων
Η ιστορική Αίγινα δεν βρίσκεται μόνο στα Καποδιστριακά κτίρια και στα δημόσια μνημεία της. Βρίσκεται και στις κατοικίες, στα αρχοντικά και στις επαύλεις που συνδέθηκαν με ανθρώπους και γεγονότα της νεότερης ελληνικής ιστορίας. Και εδώ η τεκμηρίωση είναι ιδιαίτερα ισχυρή: πολλά από αυτά τα κτίρια έχουν ήδη αναγνωριστεί και προστατευθεί επίσημα από το ελληνικό κράτος.
Ήδη το 1980, το Υπουργείο Πολιτισμού χαρακτήρισε πέντε κτίρια της Αίγινας «ως έργα τέχνης και ως ιστορικά κτήρια»: την οικία Κωνσταντίνου Κανάρη, την οικία Κοντόσταυλου, το αρχοντικό Τρικούπη, το αρχοντικό Βούλγαρη και την οικία Μαυροκορδάτου–Φίνλεϋ, το γνωστό «Κόκκινο Κάστρο». Στη συνέχεια προστέθηκαν και άλλες σημαντικές περιπτώσεις: ο Πύργος Ζαΐμη ή Μπενιζέλου στα Πλακάκια χαρακτηρίστηκε το 1985 ως ιστορικό διατηρητέο μνημείο και έργο τέχνης, ενώ ο Πύργος Μάρκελλου, το Εϋνάρδειο, η οικία Αλ. Ροδάκη, καθώς και άλλα κτίρια της πόλης και της υπαίθρου της Αίγινας έχουν επίσης τύχει ειδικής προστασίας.
Ιδιαίτερη θέση έχει και το Αρχοντικό Βογιατζή, στην παραλία, ένα από τα κτίρια που χαρακτηρίστηκαν διατηρητέα με την απόφαση του 1992 για το παραλιακό μέτωπο. Η απόφαση εκείνη δεν αφορά ένα μόνο κτίριο: χαρακτήρισε ως διατηρητέα 34 κτίρια, τα οποία βρίσκονται κατά μήκος της παραλιακής λεωφόρου Δημοκρατίας.
Όλα αυτά δείχνουν ότι η Αίγινα διαθέτει ένα σημαντικό και ήδη θεσμικά αναγνωρισμένο απόθεμα νεότερης αρχιτεκτονικής και ιστορικής κληρονομιάς. Το ζητούμενο, επομένως, δεν είναι να ανακαλύψουμε εκ νέου την ιστορία της, αλλά να την κάνουμε ορατή: να συνδεθούν τα κτίρια, τα πρόσωπα και τα γεγονότα με σήμανση, ιστορικές διαδρομές και ψηφιακή πληροφόρηση.
Η ιστορία υπάρχει ήδη. Χρειάζεται να γίνει αναγνώσιμη στους δρόμους της Αίγινας.
Οι νεκροί της Σαλαμίνας κοιτούν ακόμη προς τη Σαλαμίνα
Ας ξεκινήσουμε από ένα σημείο που θα έπρεπε κανονικά να αποτελεί ένα από τα πιο ισχυρά ιστορικά τοπόσημα του νησιού. Τους λεγόμενους Τάφους των Αιγινητών Σαλαμινομάχων, στην περιοχή Λιβάδι.
Ο ίδιος ο Δήμος Αίγινας αναφέρεται στους τάφους των «Σαλαμινομάχων», τοποθετώντας τους σε βραχώδες ακρωτήρι στη βόρεια πλευρά της Αίγινας, στην περιοχή Λιβάδι. Στην ιστορική αφήγηση του Δήμου συνδέονται με τους Αιγινήτες που επέστρεψαν από τη ναυμαχία της Σαλαμίνας μαζί με τους νεκρούς τους. Και εδώ βρίσκεται κάτι που δύσκολα μπορεί να αφήσει αδιάφορο έναν ιστορικό ή έναν άνθρωπο που αγαπά τον τόπο του. Οι τάφοι βρίσκονται σε σημείο από όπου αγναντεύεις τη θαλάσσια περιοχή που έλαβε χώρα η ναυμαχία της Σαλαμίνας.
Ο χώρος που συνδέεται με την τελευταία κατοικία των αγωνιστών που πολέμησαν στη μεγάλη ναυμαχία, των ανθρώπων της θάλασσας, έχει μείνει για αιώνες εκεί. Και η θάλασσα που βλέπουν είναι η ίδια θάλασσα μέσα στην οποία γράφτηκε ένα από τα σημαντικότερα κεφάλαια της αρχαίας ελληνικής ναυτικής ιστορίας.
Κι όμως, κοιτάζοντας τις φωτογραφίες του χώρου που χρησιμοποιούμε για το άρθρο, ο επισκέπτης δεν βλέπει ένα οργανωμένο ιστορικό τοπόσημο που να του αφηγείται αυτή την ιστορία. Βλέπει κυρίως τους ίδιους τους τάφους. Και αυτό είναι από μόνο του συγκλονιστικό. Αλλά δεν αρκεί. Γιατί ένα μνημείο δεν μιλά πάντοτε από μόνο του. Χρειάζεται ευδιάκριτες πινακίδες. Χρειάζεται τεκμηριωμένη αφήγηση. Χρειάζεται πρόσβαση. Χρειάζεται φροντίδα. Χρειάζεται σύνδεση με το ιστορικό γεγονός. Χρειάζεται να καταλάβει ο επισκέπτης ότι δεν βρίσκεται απλώς μπροστά σε κάποιες λαξευμένες κοιλότητες στον βράχο.
Ο κάθε επισκέπτης βρίσκεται μπροστά σε ένα μνημείο που συνδέεται με την Αίγινα και τη ναυτική της παράδοση εδώ και δυόμισι χιλιάδες χρόνια.
Τοπική πηγή περιγράφει μάλιστα τον χώρο ως άγνωστο σε πολλούς και υποστηρίζει ότι αξίζει καλύτερη ανάδειξη. Δεν χρειάζεται να υιοθετήσουμε άκριτα κάθε χαρακτηρισμό περί «εγκατάλειψης». Οι ίδιες οι εικόνες όμως που έχουμε μπροστά μας θέτουν ένα πολύ απλό ερώτημα: Έχει γίνει ό,τι θα μπορούσε να γίνει ώστε ένας επισκέπτης να καταλάβει τι ακριβώς βρίσκεται μπροστά του;
Και από τους Σαλαμινομάχους στον Καποδίστρια
Ας επιστρέψουμε στην πόλη.
Ο επισκέπτης θα συναντήσει το μνημείο του Ιωάννη Καποδίστρια στην πλατεία δίπλα στην Παναγίτσα, που αποτελείται από μια μικρή προτομή του πρώτου Κυβερνήτη της χώρας.
Πιο πάνω θα συναντήσει το ιστορικό Καποδιστριακό Ορφανοτροφείο. Θα δει τα Καποδιστριακά κτίρια. Θα ακούσει για την άφιξη του Κυβερνήτη, για την ορκωμοσία του και για τα πρώτα βήματα του νεοσύστατου ελληνικού κράτους.
Ο ίδιος ο Δήμος διοργανώνει κάθε χρόνο εκδηλώσεις για την επέτειο της άφιξης και ορκωμοσίας του Καποδίστρια.
Το 2023, για παράδειγμα, πραγματοποιήθηκαν δοξολογία, κατάθεση στεφάνου στο μνημείο του Κυβερνήτη και άλλες εκδηλώσεις.
Το 2025, στο πλαίσιο των εκδηλώσεων για την επέτειο, οργανώθηκε ακόμη και έκθεση στη Δημοτική Πινακοθήκη, ενώ στο Καποδιστριακό Ορφανοτροφείο πραγματοποιήθηκε συναυλία με τραγούδια της περιόδου ίδρυσης του ανεξάρτητου ελληνικού κράτους.
Και το 2026 ο Δήμος συνέχισε αυτή τη δραστηριότητα, οργανώνοντας στη Δημοτική Πινακοθήκη την έκθεση «Ο Καποδίστριας στην Αίγινα: προοίμιο για τον Κυβερνήτη», την οποία παρουσίασε ως προοίμιο των πολιτιστικών δράσεων που προετοιμάζονται για την 200ή επέτειο της άφιξης του Καποδίστρια στην Αίγινα, τον Ιανουάριο του 2028. Αυτά πρέπει να αναγνωριστούν.
Δεν είναι αλήθεια ότι στην Αίγινα δεν γίνεται τίποτα. Γίνεται.
Το ερώτημα όμως είναι άλλο: Γίνεται αρκετό; και κυρίως γίνεται με σχέδιο;
Ένα άγαλμα που συζητιέται από το 2023
Υπάρχει ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα. Το 2023 τέθηκε στο Δημοτικό Συμβούλιο το θέμα της ανέγερσης ενός κανονικού ανδριάντα του Ιωάννη Καποδίστρια στο λιμάνι της Αίγινας. Η σχετική πρόταση περιλαμβανόταν στην ημερήσια διάταξη του Δημοτικού Συμβουλίου. Το θέμα επανήλθε τον Οκτώβριο του 2025, όταν η Ομάδα Πολιτών Αίγινας ζήτησε να προχωρήσει ξανά η διαδικασία. Το Δημοτικό Συμβούλιο ψήφισε ομόφωνα την έναρξη της διαδικασίας και τη σύνταξη τεύχους για καλλιτεχνικό διαγωνισμό.
Αυτό ασφαλώς είναι θετικό ως απόφαση. Αλλά η ίδια η χρονική απόσταση —από το 2023 μέχρι το 2025, δείχνει πόσο χρόνο μπορεί να απαιτεί ακόμη και μια απόφαση που έχει ληφθεί θετικά, μέχρι να μετατραπεί σε ολοκληρωμένο έργο.
Οι αποφάσεις από μόνες τους δεν δημιουργούν μνημεία. Χρειάζεται συνέχεια. Χρειάζεται παρακολούθηση. Χρειάζεται διοικητική εργασία. Χρειάζεται χρηματοδότηση. Χρειάζεται κάποιος να επιμένει μέχρι το έργο να ολοκληρωθεί. Και κυρίως χρειάζεται η ιστορική μνήμη να αντιμετωπίζεται ως πολιτιστική υποδομή και όχι ως περιστασιακή δραστηριότητα.
Το ζητούμενο δεν είναι περισσότερα αγάλματα
Εδώ χρειάζεται μια διευκρίνιση. Το ζητούμενο δεν είναι να γεμίσει η Αίγινα αγάλματα. Δεν είναι δυνατόν κάθε άνθρωπος που έζησε για λίγο στο νησί να αποκτήσει προτομή και κάθε ιστορικό γεγονός να αποκτήσει μνημείο αφού αυτό μπορεί να καλυφτεί με ονοματοδοσία σε κάποιο δρόμο. Αυτό θα ήταν μια επιφανειακή και τελικά αντιπαραγωγική αντίληψη της ιστορικής μνήμης.
Η Αίγινα χρειάζεται κάτι πολύ σημαντικότερο: να οργανώσει την ιστορία της. Να δημιουργήσει ένα δίκτυο ιστορικής μνήμης. Να πάρει όσα ήδη διαθέτει και να τα ενώσει.
Ο επισκέπτης που θα φθάνει στο λιμάνι θα πρέπει να μπορεί να καταλάβει: «Εδώ βρίσκομαι στην Αίγινα των Σαλαμινομάχων». Λίγα μέτρα παρακάτω: «Εδώ βρίσκεται το μνημείο του Καποδίστρια». Λίγο πιο πέρα: «Εδώ βρισκόταν η καρδιά της πρώτης πρωτεύουσας» και στη συνέχεια: «Εδώ βρίσκεται το Ορφανοτροφείο», «εδώ συνδέεται η ιστορία της Αίγινας με τον Κανάρη», «εδώ βρίσκεται το μνημείο του Χάου», «εδώ έζησε ο Καζαντζάκης», «εδώ βρίσκεται το έργο του Καπράλου»,
Και όλα αυτά να συνδέονται μεταξύ τους. Όχι μόνο με πινακίδες αλλά με έναν ενιαίο ιστορικό χάρτη. Με QR codes. Με ψηφιακό υλικό. Με διαδρομές. Με εφαρμογή. Με έναν ιστορικό περίπατο. Με εκπαιδευτικά προγράμματα για τα σχολεία. Με ένα μικρό Ναυτικό μουσείο είτε στο σπίτι που έζησε ο Κανάρης, είτε ένα υπαίθριο.
Η πόλη είναι ήδη ένα μουσείο. Απλώς δεν το έχει οργανώσει ως τέτοιο
Η Αίγινα έχει ένα τεράστιο πλεονέκτημα. Δεν χρειάζεται να κατασκευάσει από την αρχή την ιστορία της.
Η ιστορία της υπάρχει. Υπάρχει στα κτίρια, στους δρόμους, στα μνημεία, στους αρχαιολογικούς χώρους. Υπάρχει στα σπίτια. Υπάρχει στις εκκλησίες. στο λιμάνι, στη θάλασσα. Υπάρχει ακόμη και στις «άδειες βάσεις» όπου κάποτε υπήρχε ένα μνημείο.
Και εδώ φθάνουμε σε μια εικόνα που είναι ίσως πιο εύγλωττη από πολλές σελίδες. Απέναντι από το Καποδιστριακό Ορφανοτροφείο, στην οδό Καποδιστρίου, υπάρχει μια κενή βάση. Μια βάση που ο επισκέπτης βλέπει και αναρωτιέται: Τι υπήρχε εδώ; Γιατί είναι άδεια; Τι θα μπορούσε να βρίσκεται εδώ;
Δεν χρειάζεται να γνωρίζει την ιστορία της συγκεκριμένης βάσης για να αισθανθεί ότι κάτι λείπει. Και η εικόνα αυτή λειτουργεί σχεδόν συμβολικά. Μια βάση για ένα μνημείο. Και γύρω της ένας τόπος γεμάτος Ιστορία.
Και ίσως η κενή αυτή βάση να μπορούσε κάποτε να αποκτήσει ξανά έναν συμβολικό χαρακτήρα, ενταγμένο όμως σε έναν συνολικό σχεδιασμό για την ιστορική μνήμη της πόλης. Είναι σημαντικό οι χώροι που συνδέονται με πρόσωπα και γεγονότα της ιστορίας της Αίγινας να αποκτήσουν την κατάλληλη σήμανση και ερμηνεία.
Μήπως λοιπόν θα μπορούσε να φιλοτεχνηθεί και να τοποθετηθεί, ένας αδριάντας του πυρπολητή Κωνσταντίνου Κανάρη, ο οποίος διετέλεσε τέσσερις φορές Υπουργός Ναυτικών και πέντε φορές Πρωθυπουργός και έζησε στο νησί με την οικογένεια του, έξη από τα πιο σημαντικά χρόνια της ζωής του.
Καλλιτέχνες και πολιτισμός, μια άλλη εικόνα από το λιμάνι
Στο λιμάνι της Αίγινας υπάρχει το μνημείο του Αμερικανού φιλέλληνα Σαμουήλ Χάου και πιο κάτω το χαρακτηριστικό έργο από γυαλί του Βασίλη Βαρώτσου.
Δίπλα, στην παραλία της Αύρας, μπροστά από τον “αρχαίο πολεμικό λιμένα”, υπάρχει, κρυμμένο μέσα στα δένδρα, ένα πορτρέτ του παγκοσμίως γνωστού φιλοσόφου, συγγραφέα και ποιητή Νικολάου Καζαντζάκη.
Πιο πέρα στη παραλιακή οδό της βόρειας πλευράς υπάρχει το γλυπτό του Γιάννη Μόραλη «Αίγινα 2003», που δωρήθηκε το 2016 από την Πέγκυ Ζουμπουλάκη στο Δήμο, κατά τους εορτασμούς των εκατό χρόνων από την γέννηση του. Εκεί, απέναντι από το σπίτι του φίλου του γλύπτη Νίκου Νικολάου, τοποθετήθηκε με απόφαση ειδικής επιτροπής το 2019.
Μερικά μέτρα ανατολικότερα στέκει ο φάρος Άκρα Πλακάκια που χτίστηκε το 1881, μετετράπη το 1915 από πετρελαίου σε αυτόματο ασετιλίνης, το 1980 σε αυτόματο ηλεκτρικό και το 2019 χαρακτηρίστηκε ως μνημείο νεώτερης Ελληνικής ιστορίας.
Δίπλα του βρίσκεται το εκκλησάκι των Αγίων Αποστόλων Πέτρου και Παύλου, στο οποίο εκκλησιάζονταν οι Ψαριανοί πρόσφυγες τα χρόνια της επανάστασης του 1821.
Στον ίδιο δρόμο, σε λιγότερο από ένα χιλιόμετρο, απέναντι από το Μουσείο Χρήστου Καπράλου, στέκεται από το 1995 αντίτυπο του μπρούτζινου αγάλματος της «Ελληνίδας μάνας» που απεικονίζει τη μορφή της μητέρας του Ευγενίας Καπράλου. Ένα ειδυλλιακό μέρος, όπου όλοι οι επισκέπτες του νησιού και του μουσείου, αποθανατίζουν την περιοχή. Πρόκειται για ένα έργο του οποίου ένα άλλο αντίτυπο βρίσκεται στο Αγρίνιο (1996), τόπο καταγωγής του, ένα άλλο κοσμεί από το 2003 το ανατολικό μέρος του περιβόλου της βουλής των Ελλήνων και άλλα δύο είναι από το 2009 στη Δράμα και Καρδίτσα.
Πεντακόσια μέτρα πιο πέρα βρίσκεται το σπίτι που έκτισε το 1936 ο Νίκος Καζαντζάκης και έζησε μέχρι το 1946. Εκεί έγραψε κατά τη διάρκεια της κατοχής το βιβλίο του «βίος και πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά».
Γενικά υπάρχουν μερικά μνημεία και αρκετά γλυπτά, καθώς και σύγχρονες καλλιτεχνικές παρεμβάσεις.
Το πρόβλημα λοιπόν δεν είναι ότι η Αίγινα δεν έχει πολιτιστική παρουσία στον δημόσιο χώρο. Το πρόβλημα είναι ότι η ιστορική και πολιτιστική της ταυτότητα δεν παρουσιάζεται ως ένα σύνολο.
Ο επισκέπτης βλέπει ένα γλυπτό. Μετά ένα άλλο. Μετά ένα μνημείο. Μετά ένα παλιό κτίριο. Και πρέπει μόνος του να συνδέσει τις τελείες. Για έναν ιστορικό αυτό είναι ίσως εύκολο. Για έναν επισκέπτη που έρχεται για πρώτη φορά, όχι. Και εκεί βρίσκεται η μεγάλη χαμένη ευκαιρία.
Κανάρης: όταν η Ιστορία ζητά απλώς ένα μικρόφωνο
Ένα πρόσφατο περιστατικό μπορεί να λειτουργήσει ως χαρακτηριστικό παράδειγμα ενός ευρύτερου ζητήματος: της πρακτικής υποστήριξης δράσεων που αφορούν την ιστορική και πολιτιστική ταυτότητα της Αίγινας.
Μέσα Ιουνίου, άρχισε να σχεδιάζεται μια εκδήλωση αφιερωμένη στον Κωνσταντίνο Κανάρη και τη σχέση του με την Αίγινα. Επρόκειτο για μια εκδήλωση ιστορικού και πολιτιστικού χαρακτήρα, αφιερωμένη στον Κανάρη με ομιλία και συναυλία.
Ζητήθηκε από τον Δήμο υποστήριξη για την ηχητική κάλυψη της ομιλίας και της συναυλίας και τρεις μήνες αργότερα ήρθε η απάντηση: «Δεν υπάρχει διαθέσιμος προϋπολογισμός. Είχε γίνει ο προγραμματισμός για τα πολιτιστικά και εξαντλήθηκε». Το περιστατικό, ωστόσο, θέτει ένα ευρύτερο ζήτημα. Ο Κανάρης δεν είναι άσχετος με την ιστορία της Αίγινας και η ιστορία της Αίγινας δεν είναι άσχετη με τη ναυτική ιστορία της Ελλάδας.
Ο ίδιος ο κατάλογος ιστορικών προσώπων και γεγονότων που έχουμε συγκεντρώσει για την Αίγινα περιλαμβάνει τον Κανάρη και μια ολόκληρη σειρά άλλων ανθρώπων που συνδέθηκαν με τη ναυτική, στρατιωτική και πολιτική ιστορία του τόπου. Κι όμως, για μια εκδήλωση αφιερωμένη σε αυτή την ιστορία, δεν βρέθηκε διαθέσιμο κονδύλι για την τεχνική υποστήριξη.
Δεν θα υποστηρίξω ότι ο Δήμος δεν διαθέτει χρήματα για τον πολιτισμό γενικά. Αυτό θα ήταν ανακριβές. Ο Δήμος έχει οργανώσει και υποστηρίξει πολιτιστικές δράσεις, εκθέσεις, συναυλίες και επετειακές εκδηλώσεις. Μόνο το 2025, για παράδειγμα, το επίσημο πρόγραμμα για την επέτειο του Καποδίστρια περιλάμβανε έκθεση στη Δημοτική Πινακοθήκη και συναυλία στο Καποδιστριακό Ορφανοτροφείο.
Άρα το πραγματικό ερώτημα είναι διαφορετικό. Δεν είναι αν υπάρχουν χρήματα για τον πολιτισμό αλλά είναι: Ποιες πολιτιστικές δράσεις επιλέγουμε να στηρίξουμε και ποιες όχι; Και ακόμη: Πότε αποφασίζουμε ότι κάτι αξίζει να στηριχθεί;
Γιατί αν μια εκδήλωση που αναδεικνύει την ιστορία του Κανάρη και τη σχέση του με την Αίγινα δεν μπορεί να βρει ούτε την στοιχειώδη τεχνική υποστήριξη, τότε οφείλουμε να αναρωτηθούμε τι ακριβώς εννοούμε όταν μιλάμε για «ανάδειξη της ιστορίας της Αίγινας».
Το ζήτημα, επομένως, δεν είναι μόνο τα χρήματα. Είναι και ο τρόπος με τον οποίο τίθενται οι πολιτιστικές προτεραιότητες. Οι δημοτικοί προϋπολογισμοί έχουν περιορισμούς. Υπάρχουν δεσμεύσεις. Υπάρχουν ανάγκες. Υπάρχουν διαδικασίες. Αλλά ακριβώς γι’ αυτό υπάρχει ο προγραμματισμός.
Όταν ένας τόπος θέλει συστηματικά να αναδείξει την ιστορία του, είναι χρήσιμο οι σχετικές δράσεις να εντάσσονται έγκαιρα στον πολιτιστικό σχεδιασμό. Έτσι μπορεί να υπάρχει από την αρχή σαφής εικόνα για το ποιες ιστορικές και πολιτιστικές δράσεις επιδιώκεται να αναδειχθούν και ποιες ανάγκες απαιτούνται για την υλοποίησή τους. Αυτή είναι η διαφορά μεταξύ μιας αποσπασματικής πολιτιστικής δραστηριότητας και μιας πολιτικής πολιτισμού.
Όταν πολίτες, ιστορικοί, ερευνητές, σύλλογοι και φορείς οργανώνουν δράσεις για την ιστορία και τον πολιτισμό του τόπου, η δημοτική υποστήριξη μπορεί να τις εντάξει σε έναν ευρύτερο πολιτιστικό σχεδιασμό.
Το περιστατικό της συγκεκριμένης εκδήλωσης δεν είναι το σημαντικότερο στοιχείο αυτού του άρθρου. Είναι απλώς μια αφορμή για να τεθεί ένα ευρύτερο ερώτημα: πώς αντιλαμβανόμαστε στην πράξη την ανάδειξη της ιστορίας και του πολιτισμού της Αίγινας; Μια εκδήλωση μπορεί να πραγματοποιηθεί με περισσότερα ή λιγότερα μέσα. Η ιστορία όμως ενός τόπου δεν εξαρτάται από μία εκδήλωση ούτε από έναν εξοπλισμό. Εξαρτάται από το αν υπάρχει συνέχεια, σχεδιασμός και διάθεση να συνδεθούν μεταξύ τους όσα ήδη υπάρχουν.
Και το 2028 πλησιάζει
Εδώ υπάρχει ένας ακόμη λόγος για τον οποίο το θέμα δεν μπορεί να παραμένει σε δεύτερο πλάνο. Τον Ιανουάριο του 2028 συμπληρώνονται 200 χρόνια από την άφιξη του Ιωάννη Καποδίστρια στην Αίγινα. Ο ίδιος ο Δήμος έχει ήδη χαρακτηρίσει τις δράσεις που προετοιμάζονται για την επέτειο ως σημαντικό πολιτιστικό εγχείρημα.
Αυτό σημαίνει ότι υπάρχει μπροστά μας μια μοναδική ευκαιρία. Όχι μόνο για μία επέτειο. Αλλά για να αλλάξει συνολικά ο τρόπος με τον οποίο η Αίγινα παρουσιάζει την ιστορία της.
Το 2028 δεν πρέπει να είναι απλώς μια δοξολογία, μια κατάθεση στεφάνων, μια έκθεση, μια συναυλία, μερικές ομιλίες και μετά επιστροφή στην καθημερινότητα. Το 2028 θα μπορούσε να αποτελέσει την αφετηρία μιας μόνιμης υποδομής ιστορικής μνήμης.
Τι θα μπορούσε να γίνει;
Δεν χρειάζεται να ανακαλύψουμε τον τροχό.
Πρώτα από όλα χρειάζεται ένας Χάρτης Ιστορικής Αίγινας.
Ένας έντυπος και ψηφιακός χάρτης, στον οποίο θα καταγράφονται:
- οι αρχαιολογικοί χώροι,
- οι τάφοι των Σαλαμινομάχων,
- τα Καποδιστριακά κτίρια,
- τα μνημεία,
- οι προτομές,
- τα ιστορικά σπίτια,
- οι τόποι που συνδέονται με τον Κανάρη,
- οι χώροι που συνδέονται με τον Χάου,
- το σπίτι του Καζαντζάκη,
- το Μουσείο Καπράλου,
- τα σημεία της ναυτικής ιστορίας,
- και κάθε άλλο τεκμηριωμένο ιστορικό τοπόσημο.
Κάθε σημείο θα μπορούσε να έχει μια καλαίσθητη πινακίδα και έναν QR code.
Ο επισκέπτης θα σκανάρει και θα βλέπει: κείμενο, φωτογραφίες, παλιούς χάρτες, ιστορικά έγγραφα, σχέδια και, όπου είναι δυνατόν, μαρτυρίες.
Έτσι η Αίγινα θα μετατρεπόταν σε ένα ανοιχτό μουσείο. Όχι ένα μουσείο με τέσσερις τοίχους. Ένα μουσείο που θα είναι ο ίδιος ο τόπος.
Όλος ο παραλιακός δρόμος στη βόρεια πλευρά του νησιού, από το λιμάνι μέχρι τη Βαγία και τον Τούρλο, θα μπορούσε να ενισχυθεί με έργα και άλλων σημαντικών καλλιτεχνών που έζησαν, αγάπησαν και έκαναν γνωστή την Αίγινα και να αποτελέσει την «Πολιτιστική Παραλιακή Διαδρομή» της Αίγινας.
Τα Καποδιστριακά κτήρια
Μια «Διαδρομή των Σαλαμινομάχων»
Και εδώ υπάρχει άλλη μιά ιδέα που θα μπορούσε να αποκτήσει ακόμη μεγαλύτερη σημασία.
Η ιστορία των Σαλαμινομάχων δεν ανήκει μόνο στην Αίγινα ούτε μόνο στη Σαλαμίνα. Είναι ένα κοινό ιστορικό κεφάλαιο που μπορεί να αποτελέσει βάση συνεργασίας των δύο τόπων. Στην Αίγινα είναι οι τάφοι των Αιγινητών Σαλαμινομάχων, στη Σαλαμίνα τα σημεία της ναυμαχίας και οι σχετικές υποδομές μνήμης. Και ανάμεσα στα δύο η ιστορία της Αιγινήτικης συμμετοχής.
Η Αίγινα δεν χρειάζεται να ανταγωνιστεί τη Σαλαμίνα. Αντίθετα, μπορεί να συνεργαστεί μαζί της. Γιατί η ιστορία της ναυμαχίας είναι κοινή. Και αυτό ακριβώς είναι το νόημα της πολιτιστικής εξωστρέφειας.
Και μια «Ναυτική Αίγινα»
Ακόμη μεγαλύτερη δυνατότητα υπάρχει στη ναυτική ιστορία.
Η Αίγινα θα μπορούσε να δημιουργήσει ένα θεματικό πάρκο Ναυτικής παράδοσης και μια μια οργανωμένη Ναυτική Ιστορική Διαδρομή.
Από τους αρχαίους Αιγινήτες, στους Σαλαμινομάχους, στους ναυτικούς της Επανάστασης, στον Νικολή Αποστόλη, στον Κωνσταντή Κανάρη, στον Καποδίστρια και τη δημιουργία του νέου ελληνικού κράτους.
Στον Κόχραν και στον Μπρόμμυ. Στη δημιουργία του πρώτου ελληνικού ναυτικού και στη συνέχεια στη νεότερη ναυτική ιστορία.
Δεν χρειάζεται να κατασκευαστεί ένα καινούργιο μουσείο για να γίνει αυτό. Χρειάζεται πρώτα να συνδεθούν μεταξύ τους αυτά που ήδη υπάρχουν.
Δεν ζητάμε έναν διαγωνισμό μνημείων. Δεν ζητάμε να στηθεί μια προτομή σε κάθε γωνία. Δεν ζητάμε να μετατραπεί η Αίγινα σε υπαίθρια συλλογή αγαλμάτων. Ζητάμε κάτι πολύ πιο δύσκολο και πολύ πιο ουσιαστικό: να αποκτήσει ο Δήμος μια ολοκληρωμένη πολιτική ιστορικής μνήμης.
Να ξέρει τι έχει. Να καταγράψει τι λείπει. Να ιεραρχήσει τις ανάγκες. Να αναζητήσει χρηματοδοτήσεις. Να συνεργαστεί με την Εφορεία Αρχαιοτήτων, το Υπουργείο Πολιτισμού, το Πολεμικό Ναυτικό, τα μουσεία, τα αρχεία, τα πανεπιστήμια, τους ιστορικούς και τους πολιτιστικούς συλλόγους.
Και να θέσει έναν σαφή στόχο: Μέχρι το 2028 η Αίγινα να μπορεί να παρουσιάσει στον επισκέπτη την ιστορία της με τρόπο σύγχρονο, επιστημονικά τεκμηριωμένο και μόνιμο.
Γιατί η Ιστορία είναι και τουρισμός
Υπάρχει και μια ακόμη διάσταση. Η ιστορία δεν είναι μόνο παρελθόν, είναι και αναπτυξιακό κεφάλαιο.
Ο επισκέπτης που έρχεται στην Αίγινα δεν πρέπει να έχει ως μοναδική επιλογή να δει την Αφαία, να φάει, να κολυμπήσει και να φύγει.
Μπορεί να μείνει περισσότερο. Να περπατήσει. Να ακολουθήσει ιστορικές διαδρομές. Να επισκεφθεί ένα μικρό μουσείο. Να αναζητήσει τον Καποδίστρια. Να γνωρίσει τον Κανάρη. Να δει τους τάφους των Σαλαμινομάχων. Να μάθει για την ιστορία της ναυτικής δύναμης της αρχαίας Αίγινας. Να γνωρίσει τους ανθρώπους των γραμμάτων και των τεχνών που συνδέθηκαν με το νησί.
Αυτό δημιουργεί έναν διαφορετικό επισκέπτη. Και έναν διαφορετικό τουρισμό.
Το παράδοξο της Αίγινας
Το παράδοξο είναι ότι ο ίδιος ο Δήμος γνωρίζει πολύ καλά αυτή την ιστορία.
Στην επίσημη ιστοσελίδα του διαθέτει ενότητα με τίτλο «Η Αίγινα της Ιστορίας και του Πολιτισμού» και παρουσιάζει την ιστορική διαδρομή του νησιού. Άρα δεν υπάρχει έλλειψη ιστορικής συνείδησης. Υπάρχει όμως ένα κενό ανάμεσα στη γνώση της ιστορίας και στη μετατροπή της σε καθημερινή εμπειρία του δημόσιου χώρου.
Και αυτό το κενό πρέπει να καλυφθεί. Γιατί η ιστορία που βρίσκεται μόνο σε μια ιστοσελίδα είναι ιστορία που πρέπει ο επισκέπτης να ψάξει. Η ιστορία που βρίσκεται μπροστά του, με σωστή σήμανση και αφήγηση, είναι ιστορία που τον συναντά η ίδια.
Η Ιστορία δεν είναι πολυτέλεια.
Η Αίγινα δεν είναι ένας οποιοσδήποτε τόπος. Δεν το λέμε από τοπικιστική υπερηφάνεια. Το αποδεικνύει η ίδια η ιστορία.
Είναι ένας τόπος με αρχαία ναυτική παράδοση. Ένας τόπος που έστειλε πλοία στη Σαλαμίνα. Ένας τόπος που φιλοξένησε την Ελληνική Διοίκηση. Ένας τόπος όπου ορκίστηκε ο πρώτος Κυβερνήτης του νεότερου ελληνικού κράτους. Ένας τόπος που συνδέθηκε με την Επανάσταση, με τη ναυτική ιστορία, με τον πολιτισμό, με τις τέχνες και τα γράμματα. Ένας τόπος όπου σήμερα μπορεί κανείς να σταθεί μπροστά στους τάφους των ανθρώπων που συνδέονται με τη Σαλαμίνα και να κοιτάξει την ίδια θάλασσα.
Και τότε έρχεται το απλό ερώτημα: Τι κάνουμε εμείς γι’ αυτή την ιστορία;
Όχι τι έκαναν οι πρόγονοί μας. Αυτό το ξέρουμε. Τι κάνουμε εμείς;
Η Αίγινα δεν χρειάζεται να κατασκευάσει μια Ιστορία. Την έχει ήδη.
Χρειάζεται να την αναδείξει. Να τη συνδέσει. Να τη σηματοδοτήσει. Να τη διδάξει. Να τη μετατρέψει σε ζωντανή εμπειρία για τον κάτοικο, το παιδί, τον επισκέπτη. Και, πάνω απ’ όλα, να την αντιμετωπίσει όχι ως πολυτέλεια αλλά ως μέρος της ταυτότητας του τόπου.
Το 2028 πλησιάζει. Η επέτειος των 200 χρόνων από την άφιξη του Καποδίστρια στην Αίγινα είναι μια ευκαιρία που δεν θα επαναληφθεί. Μπορούμε να οργανώσουμε ακόμη μία επέτειο. Μπορούμε όμως να κάνουμε και κάτι πολύ μεγαλύτερο: να αποφασίσουμε ότι από εδώ και πέρα η Αίγινα θα παρουσιάζει την Ιστορία της με τον τρόπο που της αξίζει.
Και αυτό δεν απαιτεί μόνο χρήματα. Απαιτεί πρώτα απ’ όλα βούληση, σχέδιο και προτεραιότητες. Γιατί, τελικά, το πρόβλημα δεν είναι αν υπάρχει ένας ακόμη ανδριάντας στο λιμάνι. Δεν είναι αν θα τοποθετηθεί άλλη μία προτομή. Δεν είναι αν θα βρεθούν χρήματα για μια ακόμη εκδήλωση.
Το πραγματικό ερώτημα είναι πολύ απλούστερο: Θέλουμε η Αίγινα να είναι ένας τόπος με μεγάλη Ιστορία ή ένας τόπος που ξέρει ότι έχει μεγάλη Ιστορία;
Η διαφορά ανάμεσα στα δύο είναι τεράστια. Και αυτή τη διαφορά χρειάζεται τώρα να την καλύψουμε όλοι όσοι έχουμε θεσμική ευθύνη, δημόσιο ρόλο ή απλώς ενδιαφέρον για το μέλλον του τόπου. Όχι αύριο. Όχι κάποτε. Από τώρα.
Γιατί οι Σαλαμινομάχοι είναι ακόμη εκεί. Ο Καποδίστριας είναι ακόμη εκεί. Ο Κανάρης είναι ακόμη εκεί. Η μνήμη όλων εκείνων που πέρασαν από την Αίγινα είναι ακόμη εκεί.
Αυτό που λείπει είναι να τους κάνουμε να μιλήσουν.
