ΚΑΝΑΡΗΣ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΣ – Η ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ ΑΠΟΤΡΟΠΗ ΑΠΟ ΤΟ 1828
- Η απειλή κατά της Σάμου και η στρατηγική αντίδραση του Καποδίστρια
Μετά την ανάληψη των καθηκόντων του ως Κυβερνήτη της Ελληνικής Πολιτείας, ο Ιωάννης Καποδίστριας βρέθηκε αντιμέτωπος με ένα ιδιαίτερα δύσκολο έργο: την προστασία των ελληνικών περιοχών και πληθυσμών σε μια περίοδο κατά την οποία η ανεξαρτησία δεν είχε ακόμη οριστικοποιηθεί και η στρατιωτική αντιπαράθεση με την Οθωμανική Αυτοκρατορία παρέμενε ανοιχτή. Παρά τη συντριβή του οθωμανικού στόλου στο Ναβαρίνο, υπήρχαν ανησυχίες ότι η Υψηλή Πύλη προσπαθούσε να ανασυγκροτήσει τις ναυτικές της δυνάμεις στα μικρασιατικά παράλια και να επιχειρήσει αιφνιδιαστική απόβαση στη Σάμο.
Την άνοιξη του 1828 κυκλοφορούσαν πληροφορίες και έντονες φήμες για επικείμενη οθωμανική επιχείρηση εναντίον του νησιού. Η Σάμος, αν και βρισκόταν de facto υπό ελληνικό έλεγχο, δεν είχε ακόμη ενταχθεί οριστικά στο υπό διαμόρφωση ελληνικό κράτος. Αποτελούσε, επομένως, ένα ευαίσθητο γεωπολιτικό σημείο στο Ανατολικό Αιγαίο και μια περιοχή ιδιαίτερης σημασίας για τη διατήρηση της ελληνικής παρουσίας.
Η κυβέρνηση δεν διέθετε, όπως παραδέχεται ρητά ο ίδιος ο Καποδίστριας στην επιστολή του, τις πλέον ακριβείς πληροφορίες για την έκταση και τον χρόνο της απειλής. Ωστόσο, ο Κυβερνήτης έκρινε ότι η αβεβαιότητα δεν δικαιολογούσε την αδράνεια. Αντί να περιμένει την επιβεβαίωση μιας ενδεχόμενης επίθεσης, αποφάσισε να κινητοποιήσει εγκαίρως ναυτικές δυνάμεις, ώστε να προστατεύσει τη Σάμο και να καταστήσει δυσχερέστερη μια οθωμανική επιχείρηση.
Η απόφαση αυτή αποτελεί το κεντρικό σημείο του περιστατικού. Ο στόλος δεν κινητοποιήθηκε αποκλειστικά για να δώσει μια αποφασιστική ναυμαχία, αλλά για να παρακολουθεί τις κινήσεις του αντιπάλου, να παρεμποδίζει την έξοδό του στο Αιγαίο και να είναι έτοιμος να αντιδράσει πριν εκδηλωθεί μια επίθεση. Με σημερινούς όρους, η ενέργεια μπορεί να ερμηνευθεί ως εφαρμογή μιας λογικής αποτροπής: η έγκαιρη παρουσία αξιόπιστων ναυτικών δυνάμεων αποσκοπούσε στο να αποθαρρύνει τον αντίπαλο από την ανάληψη μιας επιχείρησης που θα μπορούσε να αποδειχθεί δαπανηρή και επικίνδυνη.
- Η επιστολή του Καποδίστρια προς τον Κανάρη, 28 Μαρτίου 1828
Στις 28 Μαρτίου 1828, ο Καποδίστριας απέστειλε επιστολή στον πλοίαρχο Κωνσταντίνο Κανάρη. Το έγγραφο αποτελεί σημαντικό τεκμήριο τόσο για την επιχειρησιακή προετοιμασία της αποστολής όσο και για την εκτίμηση που είχε ο Κυβερνήτης προς τον πυρπολητή. Στην επιστολή του αναφέρεται στην απειλή κατά της Σάμου, γνωστοποιεί τις διαταγές προς τον ναύαρχο Ανδρέα Μιαούλη και αναθέτει στον Κανάρη κρίσιμο ρόλο στην εκστρατεία.
Αριθ. 1281
Ελληνική Πολιτεία,
Ο Κυβερνήτης της Ελλάδος,
προς τον πλοίαρχον Κ. Κανάρην,
«Εκ φήμης έως τώρα εγνώριζον τας λαμπράς Σου πράξεις και την εις τα συμφέροντα του Έθνους αφοσίωσίν σου.
Μ’ όλον πεπεισμένος περί τούτων, η χθεσινή σου όμως προσωπική μετ’ εμού έντευξις, και εξηγήσεις τας οποίας κατ’ αυτήν έλαβον από Σε, μ’ έκαμον την πλέον ευάρεστον εντύπωσιν, και μ’ εβεβαίωσαν πληρέστατα ότι δικαίως μέχρι τούδε η φήμη Σε απέδιδεν εκείνην την ξεχωριστήν τιμήν, και χαίρω από καρδίας βλέπων την Πατρίδα να πλουτή εις τους κόλπους της έναν τοιούτον ευγενή πολίτην χαρακτηριζόμενον με προτερήματα τόσον λαμπρά και κοινωφελή.
Θέλει έφθασε και εις τας ιδικάς Σου ακοάς ότι ο Σουλτάνος εξακολουθών το αυτόν σύστημα της προς την υπόθεσίν μας ισχυρογνωμίας και απιστίας του εμελέτησε και της νήσου Σάμου την καταστροφήν και σπεύδει να φέρη εις έκβασιν τα απάνθρωπα κατ’ εκείνης της νήσου επιχειρήματά του. Η Κυβέρνησις δεν δύναται να είπη ότι έχει τας πλέον ακριβείς πληροφορίας περί του πράγματος, αλλ’ όπως και να είναι νομίζει χρέος της απαραίτητον να μην μείνη αδιάφορος εις την είδησιν αυτήν, αλλ’ εξ εναντίας να λάβη όλα τα ανήκοντα μέτρα, ώστε να προλάβη κάθε ενδεχόμενον δυστύχημα εκείνης της νήσου. Όθεν και διέταξε τον υποναύαρχον Μιαούλην να εκπλεύση με το δίκροτον η “Ελλάς” προς εκείνα τα μέρη μεταχειριζόμενος όλην την απαιτουμένη ταχύτητα και προθυμίαν εις τον σκοπόν.
Μέγα μέρος των ελπίδων της περί ευτυχούς εκβάσεως της εκστρατείας αυτής η Κυβέρνησις ανέθεσε προς τον ανδρείον Κανάρην.
Όθεν στρεφόμενη ήδη και προς Σε, Σε διατάττει να εκπλεύσης ωσαύτως με το πυρπολικόν σου πλοίον όσο τάχιον, και να τρέξης εις ένωσιν μετά του ναυάρχου Μιαούλη προς τον οποίον θέλεις εγχειρίσει και τας εγκλειομένας διαταγάς. Ο Ναύαρχος ευρίσκεται εις Πόρον όπου έλαβε τας διαταγάς περί της εκπλεύσεώς του. Είναι ανάγκη λοιπόν να διαβής εκείθεν πρώτον, και εί μεν ανεχώρησεν από Πόρον θέλεις ακολουθήσει ευθύς τον δρόμον σου δια να τον φθάσης, εί δε και κατά περίστασιν δεν τον εύρης ακόμη έτοιμον, αφ’ ού τον εγχειρίσεις τα προς αυτόν έγγραφα και συνεννοηθείς μαζί του θέλεις κινήσει και πρώτος δια το διωρισμένον μέρος, όπου δεν θέλει βραδύνει και ο Ναύαρχος.
Δια να πληροφορηθής καλήτερον τους σκοπούς και την επιθυμίαν της Κυβερνήσεως εις την εκστρατείαν αυτήν, καθώς και τα μέσα με τα οποία επροσπάθησε να επαρκέση εις την κατεπείγουσαν ταύτην ανάγκην Σ’ εγκλείω αντίγραφον των οδηγιών τας οποίας έδωκε προς τον Ναύαρχον. Κρίνει περιττόν να Σ’ εξηγηθή ιδιαιτέρως η Κυβέρνησις περί των όσα αφορούν την υπόθεσιν αυτήν. Αλλ’ εντοσούτω δεν δύναται να μην επαναλάβη και προς Σε ότι η περίστασις αύτη της Πατρίδος είναι σημαντικωτάτη και ήθελε συντείνει τα μέγιστα εις τα συμφέροντα του Έθνους το να δυνηθώμεν να κατορθώσωμεν λαμπράν τινά πράξιν κατά του εχθρού όχι μόνον εις την αντίκρουσιν των κατά της Σάμου κινημάτων, αλλά και όσον ήθελε διατρίβη εις Μυτιλήνην ή όποιον άλλο τουρκικόν μέρος ο στολίσκος του κακά μελετών καθ’ ημών.
Η Κυβέρνησις αρκείται να δώση μικρά αφορμήν περί τούτου εις τον πατριωτισμόν σου, και επομένως έχει την πλέον ευχάριστον πεποίθησιν ότι ο διακαής προς την Πατρίδα ζήλος όστις ωδήγησε πάντοτε τον ανδρείον Κανάρην εις τόσα περικλεή κατορθώματα, τα οποία εις διαφόρους περιστάσεις έσωσαν την Πατρίδα, αυτός μόνος είναι ικανός να τον εμψυχώση και τώρα εις κατόρθωσιν νέων λαμπρών θριάμβων, ώστε να επισφραγίση ο ίδιος την νίκην των Ελλήνων εις την τελευταίαν ίσως ταύτην προσβολήν του εχθρού.
Εν Αιγίνη, τη 28η Μαρτίου 1828.
- Οι διαταγές και η αποστολή του ναυτικού
Ο Καποδίστριας διέταξε τον Ανδρέα Μιαούλη να εκπλεύσει με το δίκροτο «Ελλάς» και τις δυνάμεις της Μοίρας του Αιγαίου. Παράλληλα, έδωσε εντολή στον Κανάρη να αναχωρήσει το ταχύτερο δυνατόν με το πυρπολικό του και να ενωθεί με τον Μιαούλη. Ο Κανάρης έπρεπε αρχικά να μεταβεί στον Πόρο, όπου βρισκόταν ο ναύαρχος, να του παραδώσει τις κλειστές διαταγές του Κυβερνήτη και να συνεννοηθεί μαζί του για την περαιτέρω κίνηση. Αν ο Μιαούλης είχε ήδη αποπλεύσει, ο Κανάρης θα τον ακολουθούσε για να τον φθάσει· αν δεν ήταν ακόμη έτοιμος, θα παρέδιδε τα έγγραφα και, μετά τη συνεννόηση, θα μπορούσε να κινηθεί πρώτος προς τον καθορισμένο προορισμό.
Οι αποστολές των δύο αξιωματικών ήταν συμπληρωματικές. Η δύναμη του Μιαούλη παρείχε τα μέσα για ναυτική παρουσία και εμπλοκή με εχθρικά πλοία, ενώ το πυρπολικό του Κανάρη αποτελούσε ένα ιδιαίτερο όπλο, ικανό να απειλήσει σοβαρά οθωμανικά πολεμικά σκάφη. Οι εντολές δεν περιορίζονταν στην άμυνα της Σάμου. Προέβλεπαν την παρακολούθηση των οθωμανικών κινήσεων, την επιτήρηση των μικρασιατικών ναυπηγείων και την παρεμπόδιση εξόδου εχθρικών πλοίων προς το Αιγαίο. Η κυβέρνηση επιδίωκε να γνωρίζει τις προθέσεις του αντιπάλου, να διατηρεί επιχειρησιακή παρουσία και να έχει τη δυνατότητα να αντιδράσει εγκαίρως.
Η επιλογή αυτή δείχνει ότι ο Καποδίστριας δεν αντιμετώπιζε τη ναυτική δύναμη μόνο ως μέσο σύγκρουσης. Την αξιοποιούσε επίσης ως μέσο προστασίας, επιτήρησης και αποτροπής. Η παρουσία του στόλου, σε συνδυασμό με την ικανότητα των πυρπολικών να πλήττουν εχθρικά σκάφη, μπορούσε να μεταβάλει τον υπολογισμό του αντιπάλου πριν αυτός αποφασίσει να προχωρήσει σε απόβαση ή άλλη επιθετική ενέργεια.
- Η ναυτική επιχείρηση κοντά στο Καρά Μπαμπά, τον Μάιο του 1828
Ο Μιαούλης διέθετε πληροφορίες ότι σε μικρασιατικούς ταρσανάδες κατασκευάζονταν νέα πολεμικά πλοία και ότι ορισμένα από αυτά ενδέχεται να έβγαιναν στο Αιγαίο. Για τον λόγο αυτό κινήθηκε με τα πλοία της Μοίρας του προς τα παράλια της Μικράς Ασίας, στην περιοχή του βόρειου Αιγαίου.
Σύμφωνα με την Γενική Εφημερίδα της Ελλάδος της 9ης Ιουνίου 1828, όταν η μοίρα διερχόταν από το ακρωτήριο Καρά Μπαμπά, κοντά στο σημερινό Babakale, στις 22 Μαΐου, εντόπισε δύο οθωμανικά πλοία κοντά στο φρούριο: μία κορβέτα 28 κανονιών και ένα βρίκιο 22 κανονιών. Η φρεγάτα «Ελλάς» τα προσέβαλε με τα πυροβόλα της, ενώ ο Κανάρης τα πυρπόλησε το ίδιο βράδυ. Η κορβέτα υπέστη σημαντικές ζημιές από τη φωτιά.
Η ενέργεια αυτή είχε σημασία πέρα από τις άμεσες υλικές απώλειες που προκάλεσε. Απέδειξε ότι οι ελληνικές ναυτικές δυνάμεις μπορούσαν να κινηθούν προς τα μικρασιατικά παράλια, να εντοπίσουν οθωμανικά πολεμικά πλοία και να τα πλήξουν. Η δράση του Κανάρη, σε συνδυασμό με την ισχύ πυρός του «Ελλάς», έδειχνε ότι ο ελληνικός στόλος δεν περιοριζόταν στην προστασία των νησιών, αλλά μπορούσε να ενεργήσει και κοντά στα σημεία από τα οποία θα ξεκινούσε ενδεχόμενη εχθρική επιχείρηση.
Μετά την επίθεση, η μοίρα συνέχισε προς τη Σάμο, με σκοπό να αποτρέψει ενδεχόμενη απόβαση, και τελικά επέστρεψε στην Αίγινα. Η επιχείρηση δεν εξελίχθηκε σε μεγάλη ναυμαχία ούτε καταγράφηκε άλλη εμπλοκή ανάλογη με τις προηγούμενες επιχειρήσεις του Κανάρη. Ωστόσο, οι κινήσεις αυτές είχαν ως αποτέλεσμα να διατηρηθεί ελληνική ναυτική παρουσία στην περιοχή κατά την κρίσιμη περίοδο.
- Η αποστολή ως παράδειγμα αποτροπής
Η αποστολή του 1828 παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον επειδή δεν αποσκοπούσε πρωτίστως στην αναζήτηση μιας μεγάλης ναυτικής αναμέτρησης. Κεντρικός στόχος ήταν να προστατευθεί η Σάμος, να παρακολουθηθούν οι οθωμανικές προετοιμασίες και να αποτραπεί μια ενδεχόμενη επιχείρηση εναντίον του νησιού. Η κυβέρνηση κινητοποίησε τις διαθέσιμες ναυτικές δυνάμεις πριν εκδηλωθεί η απειλή, προκειμένου να μην επιτρέψει στον αντίπαλο να επιτύχει αιφνιδιασμό.
Στη σύγχρονη στρατηγική ορολογία, η αποτροπή (deterrence) συνίσταται στην προσπάθεια να πειστεί ένας πιθανός αντίπαλος να μην αναλάβει μια εχθρική ενέργεια, επειδή εκτιμά ότι το κόστος, οι κίνδυνοι ή η πιθανότητα αποτυχίας θα υπερβούν τα προσδοκώμενα οφέλη. Αυτό μπορεί να επιτευχθεί είτε με την ικανότητα να ματαιωθούν οι στόχοι του αντιπάλου είτε με την αξιόπιστη δυνατότητα επιβολής σημαντικού κόστους σε περίπτωση επίθεσης. Στην περίπτωση της Σάμου, η αποτρεπτική λογική εκφράστηκε με την έγκαιρη κινητοποίηση του στόλου, την επιτήρηση των εχθρικών κινήσεων και τη δυνατότητα άμεσης προσβολής των οθωμανικών πλοίων.
Δεν καταγράφηκε, κατά την περίοδο αυτή, οθωμανική επιχείρηση καταστροφής της Σάμου. Η κινητοποίηση των ελληνικών πλοίων μπορεί, συνεπώς, να ερμηνευθεί ως επιτυχής αποτρεπτική ενέργεια: η παρουσία και η δράση τους συνέβαλαν στην προστασία του νησιού και στην αποτροπή μιας ενδεχόμενης απόβασης. Η διατύπωση αυτή, ωστόσο, πρέπει να νοηθεί ως ιστορική εκτίμηση και όχι ως απόδειξη ότι υπήρχε οριστικά διαμορφωμένο σχέδιο απόβασης ή ότι η ελληνική κινητοποίηση υπήρξε η μοναδική αιτία για την οποία αυτό δεν εκδηλώθηκε.
Η ουσία της αποτροπής το 1828 δεν ήταν απλώς η παρουσία πολεμικών πλοίων στο Αιγαίο. Ήταν ο συνδυασμός της έγκαιρης πληροφόρησης, της ταχείας κινητοποίησης, της επιχειρησιακής ικανότητας και της εμπιστοσύνης στους ανθρώπους που θα εκτελούσαν την αποστολή. Σε μια κρίσιμη στιγμή για το ελληνικό κράτος, ο Καποδίστριας δεν στηρίχθηκε μόνο στα πλοία και στα σχέδια. Στηρίχθηκε και στους ανθρώπους του, με τον Κανάρη να κατέχει ιδιαίτερη θέση ανάμεσά τους.
- Τι αποκαλύπτει η επιστολή για τον Κανάρη
Η επιστολή της 28ης Μαρτίου 1828 δεν αποτελεί απλώς διοικητικό έγγραφο που μεταβιβάζει εντολές. Είναι και μια μαρτυρία για την προσωπική εκτίμηση του Καποδίστρια προς τον Κανάρη, καθώς και για την εμπιστοσύνη που του έδειχνε σε μια κρίσιμη στιγμή της εθνικής ιστορίας.
Η αναγνώριση της φήμης και η προσωπική επιβεβαίωση. Ο Καποδίστριας αρχίζει αναφέροντας ότι έως τότε γνώριζε τις λαμπρές πράξεις και την αφοσίωση του Κανάρη «εκ φήμης». Η φράση δεν είναι τυπική. Αναγνωρίζει ότι ο πυρπολητής είχε ήδη αποκτήσει μεγάλη δημόσια φήμη μέσα από τις επιχειρήσεις του στη Χίο το 1822, στην Τένεδο και στην Πάτρα το 1823, στη Σάμο το 1824 και στην Αλεξάνδρεια το 1825. Ωστόσο, ο Κυβερνήτης υπογραμμίζει ότι η προσωπική συνάντησή τους επιβεβαίωσε αυτή την εικόνα: «η χθεσινή σου προσωπική μετ’ εμού έντευξις… μ’ εβεβαίωσαν πληρέστατα». Δεν αρκείται, επομένως, στον θρύλο· κρίνει τον άνθρωπο και διαπιστώνει ότι η φήμη ανταποκρίνεται στα πραγματικά του προτερήματα.
Η έννοια του «ευγενούς πολίτη». Ο Καποδίστριας χαίρεται «από καρδίας» που η πατρίδα έχει στους κόλπους της έναν «ευγενή πολίτην», προικισμένο με «προτερήματα τόσον λαμπρά και κοινωφελή». Η ευγένεια εδώ δεν αφορά την κοινωνική καταγωγή, αλλά το ήθος και την προσφορά στο κοινό καλό. Η αναφορά στην ιδιότητα του πολίτη έχει ιδιαίτερη σημασία για το νεοσύστατο κράτος: ο Κανάρης παρουσιάζεται όχι μόνο ως ήρωας του πολέμου, αλλά και ως πρόσωπο με ουσιαστική θέση στη νέα πολιτεία.
Η ανάθεση κρίσιμης ευθύνης. Το πλέον αποκαλυπτικό σημείο της επιστολής είναι η διατύπωση: «Μέγα μέρος των ελπίδων της περί ευτυχούς εκβάσεως της εκστρατείας αυτής η Κυβέρνησις ανέθεσε προς τον ανδρείον Κανάρην». Η φράση δείχνει ότι η επιτυχία της αποστολής συνδέεται άμεσα με τον Κανάρη. Δεν του ανατίθεται απλώς μια βοηθητική αποστολή· του εμπιστεύονται ευθύνη που θεωρείται καθοριστική για την έκβαση της επιχείρησης.
Η αυτονομία της κρίσης και η επιχειρησιακή εμπιστοσύνη. Ο Κυβερνήτης του παραδίδει τις οδηγίες προς τον Μιαούλη και θεωρεί περιττό να του εξηγήσει ξεχωριστά όλες τις λεπτομέρειες της υπόθεσης. Η φράση «Κρίνει περιττόν να Σ’ εξηγηθή ιδιαιτέρως η Κυβέρνησις» αποτελεί έμμεση αναγνώριση της ωριμότητας, της κρίσης και της ικανότητάς του να κατανοήσει τον στρατηγικό σκοπό της αποστολής. Η εμπιστοσύνη έχει τόσο επιχειρησιακή όσο και ηθική διάσταση: ο Κανάρης καλείται να κινηθεί γρήγορα, να συνεννοηθεί με τον Μιαούλη και, εφόσον χρειαστεί, να προηγηθεί της κύριας δύναμης.
Ο πατριωτισμός ως κινητήρια δύναμη. Ο Καποδίστριας δηλώνει ότι η κυβέρνηση «αρκείται να δώση μικρά αφορμήν περί τούτου εις τον πατριωτισμόν σου». Δεν θεωρεί απαραίτητη την εκτενή αιτιολόγηση ή την επιτήρηση για να ενεργήσει ο Κανάρης. Πιστεύει ότι ο ζήλος του για την πατρίδα επαρκεί ως κίνητρο για την εκτέλεση της αποστολής. Ο «διακαής προς την Πατρίδα ζήλος» παρουσιάζεται ως σταθερό και δοκιμασμένο γνώρισμα, το οποίο είχε οδηγήσει τον Κανάρη «πάντοτε» σε κατορθώματα που έσωσαν την πατρίδα. Η επιλογή αυτής της λέξης υπογραμμίζει τη συνέπεια του χαρακτήρα του και όχι έναν στιγμιαίο ηρωισμό.
Το παρελθόν ως εγγύηση της μελλοντικής δράσης. Η επιστολή δεν εξυμνεί απλώς τα προηγούμενα κατορθώματα του Κανάρη. Τα προβάλλει ως εγγύηση για την επιτυχία της νέας αποστολής. Η προσδοκία του Καποδίστρια είναι ότι ο πυρπολητής θα μπορέσει «να επισφραγίση ο ίδιος την νίκην των Ελλήνων εις την τελευταίαν ίσως ταύτην προσβολήν του εχθρού». Με τον τρόπο αυτό, ο Κανάρης εμφανίζεται ως φορέας συμβολικής και ηθικής συνέχειας του Αγώνα, του οποίου η φήμη μπορούσε να ενισχύσει την αποφασιστικότητα της ελληνικής πλευράς.
Από το σύνολο της επιστολής προκύπτουν πέντε βασικά συμπεράσματα:
α. Ακεραιότητα και ευγένεια ήθους: Ο Κανάρης παρουσιάζεται όχι μόνο ως ανδρείος πολεμιστής, αλλά και ως «ευγενής πολίτης», με αρετές που υπηρετούν το κοινό καλό.
β. Αφοσίωση και συνέπεια: Η αφοσίωσή του «εις τα συμφέροντα του Έθνους» θεωρείται δεδομένη και διαρκής.
γ. Αυτονομία κρίσης: Η εμπιστοσύνη του Καποδίστρια στην ικανότητά του επιτρέπει στον Κυβερνήτη να του αναθέτει πρωτοβουλία χωρίς να χρειάζεται να αναλύει κάθε λεπτομέρεια.
δ. Ηγετική βαρύτητα: Η αναφορά ότι «μέγα μέρος των ελπίδων» της κυβέρνησης στηρίζεται σε αυτόν αποδίδει στον Κανάρη κρίσιμο ρόλο για την επιτυχία της αποστολής.
ε. Ηθική επιρροή: Ο πατριωτισμός του δεν αποτελεί μόνο προσωπική αρετή, αλλά και κινητήρια δύναμη που εμπνέει εμπιστοσύνη και ενισχύει την εθνική υπόθεση.
Η επιστολή αυτή αποκαλύπτει, επομένως, έναν Κανάρη που υπερβαίνει τον μύθο του πυρπολητή. Αναδεικνύεται ως θεσμικός παράγοντας, ως πρόσωπο εμπιστοσύνης της κεντρικής εξουσίας και ως πολίτης με σημαντικό ηθικό βάρος. Η ανδρεία του δεν είναι απλώς επιχειρησιακή δεξιότητα, αλλά έκφραση ακεραιότητας, συνέπειας και σταθερού πατριωτικού ήθους. Αυτά είναι τα χαρακτηριστικά που ο Καποδίστριας αναγνωρίζει και αξιοποιεί σε μια κρίσιμη στιγμή για το νεοσύστατο ελληνικό κράτος.
- Από το 1828 έως σήμερα: η διαχρονική σημασία της αποτροπής
Η αποτροπή δεν αποτελεί αποκλειστικό χαρακτηριστικό της σύγχρονης στρατηγικής σκέψης, αν και σήμερα αναλύεται και εφαρμόζεται με πιο συστηματικό τρόπο. Η βασική της λογική είναι διαχρονική: μια πολιτική ή στρατιωτική δύναμη επιδιώκει να αποθαρρύνει την εχθρική ενέργεια πριν αυτή εκδηλωθεί, πείθοντας τον αντίπαλο ότι δεν θα μπορέσει να επιτύχει εύκολα τον στόχο του ή ότι το αναμενόμενο κόστος θα είναι πολύ υψηλό.
Στην περίπτωση της Σάμου, το 1828, η ελληνική κυβέρνηση επιδίωξε να προστατεύσει το νησί χωρίς να περιμένει να εκδηλωθεί επίθεση. Η κίνηση του στόλου προς τα μικρασιατικά παράλια, η παρακολούθηση των οθωμανικών προετοιμασιών, η προσβολή των πλοίων κοντά στο Καρά Μπαμπά και η συνέχιση της αποστολής προς τη Σάμο συνθέτουν μια αλληλουχία ενεργειών που μπορεί να ιδωθεί υπό το πρίσμα της αποτροπής. Η ελληνική πλευρά έδειξε ότι διέθετε μέσα, πρόθεση και δυνατότητα να αντιδράσει.
Η αποτροπή, βεβαίως, δεν εξασφαλίζεται μόνο με την ύπαρξη στρατιωτικής ισχύος. Απαιτεί αξιόπιστη ικανότητα, σαφή βούληση και ενέργειες που καθιστούν πειστική την προειδοποίηση προς τον αντίπαλο. Η αποτελεσματικότητά της εξαρτάται επίσης από το πώς ο αντίπαλος αντιλαμβάνεται τις δυνατότητες και την αποφασιστικότητα της άλλης πλευράς. Για τον λόγο αυτό, η αποτροπή δεν μπορεί να αξιολογείται μόνο από το αν υπήρξε μάχη, αλλά και από το κατά πόσον μια εχθρική ενέργεια αποφεύχθηκε — χωρίς, ωστόσο, να είναι πάντοτε δυνατό να αποδειχθεί ότι η αποφυγή οφείλεται αποκλειστικά στην αποτρεπτική ενέργεια.
Η ίδια βασική αρχή εξακολουθεί να βρίσκεται στον πυρήνα της σύγχρονης αμυντικής στρατηγικής. Στη Στρατηγική Αντίληψη του ΝΑΤΟ του 2022, η «αποτροπή και άμυνα» αναφέρονται ως μία από τις τρεις βασικές αποστολές της Συμμαχίας, μαζί με την πρόληψη και διαχείριση κρίσεων και τη συνεργατική ασφάλεια. Η σύγχρονη εφαρμογή της αποτροπής περιλαμβάνει πολύ ευρύτερα μέσα από εκείνα του 1828: στρατιωτικές δυνάμεις σε ξηρά, θάλασσα και αέρα, συμμαχικές δεσμεύσεις, επιτήρηση, τεχνολογικές δυνατότητες, ανθεκτικότητα και σαφή πολιτικά και στρατιωτικά μηνύματα προς πιθανούς αντιπάλους.
Δεν πρέπει, φυσικά, να ταυτίσουμε την περιορισμένη ναυτική επιχείρηση του 1828 με τη σύγχρονη στρατηγική δόγματος και συμμαχιών. Υπάρχει, όμως, μια ουσιαστική συνέχεια ως προς τον σκοπό: η στρατιωτική ισχύς δεν χρησιμοποιείται μόνο για να κερδηθεί μια μάχη, αλλά και για να αποτραπεί η ανάγκη να δοθεί. Η παρουσία μιας δύναμης, όταν συνδυάζεται με πραγματική ικανότητα δράσης και αξιόπιστη βούληση, μπορεί να επηρεάσει τον υπολογισμό του αντιπάλου πριν αυτός επιλέξει την κλιμάκωση.
Συμπέρασμα
Η αποστολή του 1828 δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται μόνο ως μια ακόμη ναυτική επιχείρηση της περιόδου του Καποδίστρια. Παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον επειδή συνδύασε την προστασία μιας ευαίσθητης νησιωτικής περιοχής, την παρακολούθηση των οθωμανικών προετοιμασιών, την προβολή ελληνικής ναυτικής ισχύος και την προσπάθεια αποτροπής μιας ενδεχόμενης εχθρικής ενέργειας. Η κινητοποίηση των πλοίων και η προσβολή των οθωμανικών σκαφών κοντά στο Καρά Μπαμπά συνέβαλαν στην ενίσχυση της ελληνικής παρουσίας στο Ανατολικό Αιγαίο, ενώ κατά την εξεταζόμενη περίοδο δεν εκδηλώθηκε η φοβούμενη επιχείρηση κατά της Σάμου.
Το περιστατικό αναδεικνύει επίσης τον ρόλο του ανθρώπινου παράγοντα στη στρατηγική. Ο Καποδίστριας δεν βασίστηκε μόνο στα διαθέσιμα πλοία, αλλά και στην προσωπική κρίση, στην επιχειρησιακή ικανότητα και στον πατριωτισμό των αξιωματικών στους οποίους ανέθεσε την αποστολή. Η επιστολή προς τον Κανάρη αποτελεί χαρακτηριστική μαρτυρία αυτής της εμπιστοσύνης.
Η ουσία της αποτροπής το 1828 δεν βρισκόταν μόνο στην παρουσία του στόλου στο Αιγαίο, αλλά και στην παρουσία ανθρώπων των οποίων η δράση, η φήμη και η αξιοπιστία μπορούσαν να επηρεάσουν τις επιλογές του αντιπάλου πριν ακόμη αρχίσει η μάχη. Αυτή είναι και η διαχρονική αξία του παραδείγματος: η αποτροπή αποβλέπει στην προστασία και στην αποφυγή της σύγκρουσης, επιδιώκοντας να πείσει τον αντίπαλο ότι η επιθετική επιλογή δεν θα του αποφέρει το επιθυμητό αποτέλεσμα.
