Ο Χάου που πολέμησε με το Ελληνικό Ναυτικό και έφτιαξε την προβλήτα της Αίγινας.
Η άγνωστη ναυτική δράση του Σάμιουελ Γκρίντλεϊ Χάου, η «Καρτερία», η συνεργασία του με τον Καποδίστρια και η μαρτυρία του Παύλου Κουντουριώτη από τη Βοστώνη το 1900
Του Ηρακλή Καλογεράκη Αντιναυάρχου (ε.α.) Π.Ν. – Ιστορικού Ερευνητή
Στην Αίγινα υπάρχει ένα κομμάτι της ιστορίας της Ελληνικής Επανάστασης που δεν βρίσκεται μόνο σε βιβλία και αρχεία. Βρίσκεται και στην πέτρα.
Η παλιά προκυμαία του λιμανιού συνδέεται με έναν Αμερικανό γιατρό που ήρθε στην Ελλάδα για να βοηθήσει τον Αγώνα και τελικά έκανε πολύ περισσότερα: πολέμησε μαζί με τους Έλληνες, υπηρέτησε ως γιατρός στις χερσαίες και ναυτικές επιχειρήσεις, ανέλαβε καθήκοντα αρχιάτρου στον Ελληνικό Στόλο, βρέθηκε πάνω στην «Καρτερία», επέστρεψε στην Αμερική για να συγκεντρώσει χρήματα και εφόδια και, όταν γύρισε στην Ελλάδα, χρησιμοποίησε την αμερικανική βοήθεια για να δημιουργήσει εργασία και υποδομές.
Το όνομά του ήταν Σάμιουελ Γκρίντλεϊ Χάου (Samuel Gridley Howe).
Σήμερα είναι περισσότερο γνωστός για το έργο του στην εκπαίδευση των τυφλών στις Ηνωμένες Πολιτείες, αλλά η πρώτη μεγάλη περιπέτεια της ζωής του ήταν η Ελλάδα. Εδώ, ο νεαρός από τη Βοστώνη δεν έμεινε παρατηρητής. Από το 1825 βρέθηκε στην πρώτη γραμμή, ως γιατρός αλλά και ως μαχητής. Και αυτή η εμπειρία στην Ελλάδα θα καθόριζε μεγάλο μέρος της μετέπειτα ζωής του.
Και η λιγότερο γνωστή πλευρά αυτής της ιστορίας είναι ότι για ένα διάστημα ο Χάου υπήρξε ουσιαστικά γιατρός του Ελληνικού Στόλου.
Πώς γεννήθηκε ο φιλελληνισμός του Χάου
Ο Σάμιουελ Γκρίντλεϊ Χάου μεγάλωσε στη Βοστώνη σε ένα περιβάλλον όπου η ιστορία, η δημοκρατική παράδοση και η ποίηση του Ρομαντισμού είχαν ιδιαίτερη θέση.
Ο Λόρδος Βύρων, με την ποίηση και το προσωπικό του παράδειγμα, υπήρξε για τη γενιά του Χάου μία από τις σημαντικότερες μορφές του φιλελληνισμού. Η Ελληνική Επανάσταση μετέτρεψε αυτόν τον θαυμασμό για την Ελλάδα σε προσωπική υπόθεση και, αμέσως μετά την αποφοίτησή του από την Ιατρική Σχολή του Harvard το 1824, ο νεαρός γιατρός αποφάσισε να ταξιδέψει στην επαναστατημένη χώρα[1].
Ο ίδιος, λίγους μήνες αργότερα, εξηγούσε με τρόπο μοναδικό τι σήμαινε πλέον για εκείνον η Ελλάδα. Από την Αθήνα, στις 19 Δεκεμβρίου 1825, έγραφε: «I am an admirer of ancient, but a lover and friend of modern Greece» — «θαυμάζω την αρχαία, αλλά είμαι εραστής και φίλος της σύγχρονης Ελλάδας»[2]. Δεν μιλούσε επομένως μόνο για τα μνημεία του παρελθόντος, αλλά για τη σύγχρονη Ελλάδα και τους ανθρώπους της, που αγωνίζονταν για την ελευθερία τους.
Η Ελλάδα, όμως, σύντομα έπαψε να είναι γι’ αυτόν μια ιδέα που έπρεπε να υποστηριχθεί από μακριά. Έγινε προσωπική εμπειρία και ανθρώπινος δεσμός. Στα πρώτα χρόνια της παραμονής του γνώρισε και συνεργάστηκε με Έλληνες που βρίσκονταν στην πρώτη γραμμή του Αγώνα. Στους Μύλους υπηρέτησε με τις δυνάμεις του Δημητρίου Υψηλάντη, ενώ αργότερα συμμετείχε στην εκστρατεία της Κρήτης με το σώμα του Δημητρίου Καλλέργη. Στο Ναύπλιο συνεργάστηκε με τον Έλληνα γιατρό Γεώργιο Γλαράκη, ο οποίος μάλιστα τον περιέθαλψε όταν ο Χάου προσβλήθηκε από τύφο το 1826[3].
Οι γνωριμίες αυτές δεν ήταν περιστασιακές. Ο Χάου έζησε μαζί με τους Έλληνες στρατιώτες, μοιράστηκε τις κακουχίες τους, περιέθαλψε τους τραυματίες τους και σταδιακά έγινε μέρος της ίδιας της ελληνικής υπόθεσης που αρχικά είχε γνωρίσει μέσα από τον φιλελληνισμό και θαυμάσει από μακριά. Γι’ αυτό και η δήλωσή του ότι ήταν «εραστής και φίλος της σύγχρονης Ελλάδας» δεν ήταν απλώς ένα φιλελληνικό σύνθημα. Ήταν πλέον η περιγραφή μιας προσωπικής σχέσης που είχε δημιουργηθεί μέσα στην ίδια την Επανάσταση.
Η οικογένεια και η αναχώρηση για την Ελλάδα
Ο Χάου προερχόταν από οικογένεια με οικονομική επιφάνεια στη Βοστώνη.
Ο πατέρας του, Joseph Neals Howe, ήταν επιτυχημένος επιχειρηματίας και κατασκευαστής σχοινιών[4]. Η απόφαση του νεαρού Σάμιουελ να εγκαταλείψει την Αμερική και να μεταβεί στην επαναστατημένη Ελλάδα δεν αντιμετωπίστηκε αρχικά με ενθουσιασμό από το οικογενειακό του περιβάλλον. Για να πραγματοποιήσει το ταξίδι του, χρειάστηκε οικονομική βοήθεια από τον φίλο του William Sampson, ενώ ο παππούς του συνέβαλε τελικά με ένα μικρό χρηματικό ποσό.
Έτσι, το 1824 λίγο μετά την αποφοίτησή του, ο νεαρός γιατρός εγκατέλειψε την ασφαλή προοπτική της ζωής στη Βοστώνη και πήρε τον δρόμο για μια χώρα που γνώριζε αρχικά κυρίως μέσα από τον φιλελληνισμό, αλλά σύντομα θα γινόταν προσωπική του υπόθεση[5].
Από τον γιατρό στον μαχητή
Ο Χάου είχε αποφοιτήσει από την Ιατρική Σχολή του Harvard το 1824[6].
Τον Μάρτιο του 1825 εντάχθηκε ως ιατρός χειρουργός στις ελληνικές δυνάμεις και σύντομα βρέθηκε στην πρώτη γραμμή[7].
Συμμετείχε στις επιχειρήσεις στην Πελοπόννησο και στη μάχη των Μύλων, ενώ αργότερα πήρε μέρος στην εκστρατεία της Κρήτης, υπηρετώντας στη Γραμβούσα. Στη συνέχεια βρέθηκε στο Ναύπλιο, όπου συνέχισε το ιατρικό του έργο.
Από τον Ιανουάριο έως τον Σεπτέμβριο του 1826 υπηρέτησε ως αρχίατρος στο Πολεμικό Νοσοκομείο του Ναυπλίου[8]. Τον Απρίλιο του ίδιου έτους προσβλήθηκε από τύφο, αποτέλεσμα των κακουχιών του πολέμου. Ενώ ανάρρωνε, πληροφορήθηκε την Έξοδο του Μεσολογγίου, γεγονός που τον συγκλόνισε και τον ώθησε να ενημερώνει με επιστολές την αμερικανική κοινή γνώμη για την κατάσταση στην Ελλάδα[9].
Δεν επρόκειτο για έναν γιατρό που παρέμενε πίσω από τις γραμμές. Οι μαρτυρίες για τη δράση του τον παρουσιάζουν να κινείται μαζί με τα στρατεύματα, να περιθάλπει τραυματίες σε συνθήκες μάχης και να συμμετέχει ενεργά στις επιχειρήσεις.
Η εμπειρία αυτή θα τον οδηγούσε σύντομα στη θάλασσα.
Από τον Στρατό Ξηράς στο Ναυτικό
Τον Σεπτέμβριο του 1826, μετά την ανάρρωσή του από τις κακουχίες και την ασθένεια, ο Χάου συνδέθηκε υπηρεσιακά με την “Καρτερία”, το ατμοκίνητο πολεμικό πλοίο που είχε κατασκευαστεί με πρωτοβουλία, συνδρομή και καθοδήγηση του Βρετανού φιλέλληνα Φρανκ Άμπνεϊ Χέιστινγκς, στην Αγγλία.
Η «Καρτερία» δεν ήταν ένα συνηθισμένο ιστιοφόρο της εποχής. Ήταν ατμοκίνητο πολεμικό σκάφος, ικανό να επιχειρεί ανεξάρτητα από τις συνθήκες του ανέμου, γεγονός που της έδινε ιδιαίτερη επιχειρησιακή αξία στον Αγώνα.
Το πλοίο διέθετε 2 ατμομηχανές 85 ίππων, 4 πυροβόλα και 4 καρονάδες των 68 λιβρών και ήταν το πρώτο ατμόπλοιο παγκοσμίως που έλαβε μέρος σε πολεμική επιχείρηση.
Επανδρωνόταν από 17 Αξιωματικούς, 22 Υπαξιωματικούς, 32 Πυροβολητές και 4 Μαγείρους. Και πάνω σε αυτό βρέθηκε ο Χάου.
Στις 15 Οκτωβρίου 1826, με επίσημο διοικητικό διάταγμα, ο Χάου διορίστηκε χειρουργός της “Καρτερίας” και έφορος των χειρουργών του Στόλου[10]. Το ίδιο το διοικητικό τεκμήριο έχει διασωθεί και αποτυπώνει με σαφήνεια την επίσημη θέση που του ανατέθηκε.
Παράλληλα, από τον Οκτώβριο του 1826 έως τον Μάιο του 1827 ασκούσε καθήκοντα γενικού αρχιάτρου του Ελληνικού Πολεμικού Ναυτικού, ενώ η υπηρεσία του στην “Καρτερία” συνεχίστηκε έως τον Ιούνιο του 1827, υπό τον Χέιστινγκς[11].
Έτσι εξηγείται και μια ιδιαίτερα σημαντική μεταγενέστερη ελληνική αφήγηση που τον αναφέρει ως «Γενικό Αρχίατρο του Στόλου».
Δεν ήταν λοιπόν απλώς ένας Αμερικανός γιατρός που έτυχε να βρεθεί πάνω σε ένα ελληνικό πολεμικό πλοίο. Για ένα κρίσιμο διάστημα είχε θεσμική ευθύνη για την υγειονομική υποστήριξη του ελληνικού Στόλου.
Και το έκανε χωρίς να ζητήσει μισθό από την ελληνική διοίκηση[12].
Με την «Καρτερία» στη φωτιά
Ο ίδιος ο Χάου άφησε στο ημερολόγιό του περιγραφές από την υπηρεσία του με τον Στόλο. Το δημοσιευμένο ημερολόγιο περιλαμβάνει μάλιστα ξεχωριστό κεφάλαιο με τίτλο «With the Fleet», πριν από την περιγραφή της πολιορκίας της Αθήνας[13].
Η υπηρεσία του στην “Καρτερία” τον έφερε σε άμεση επαφή με έναν από τους σημαντικότερους φιλέλληνες αξιωματικούς της Επανάστασης, τον Φρανκ Άμπνεϊ Χέιστινγκς.
Ο Χάου δεν ήταν απλώς ο γιατρός του πλοίου. Παρακολουθούσε τις επιχειρήσεις, περιέθαλπε τραυματίες και βρισκόταν μέσα στις συνθήκες όπου η ιατρική και η πολεμική δράση ήταν αδύνατο να διαχωριστούν.
Η εικόνα αυτή δεν είναι σχήμα λόγου. Στις 11 Φεβρουαρίου 1827, κατά τις επιχειρήσεις στον Πειραιά και το Φάληρο, η “Καρτερία” μπήκε στο λιμάνι και δέχθηκε πυρά από τις τουρκικές θέσεις. Ο Χάου βρισκόταν στο κατάστρωμα όταν μια οβίδα έσκασε ανάμεσα σε περίπου είκοσι άνδρες. Ένας νεαρός τυμπανιστής έπεσε τρομοκρατημένος και ο Χάου τον άρπαξε στην αγκαλιά του και τον μετέφερε κάτω, διαπιστώνοντας ότι είχε μόνο ένα ελαφρύ τραύμα στο πόδι. Λίγο αργότερα δύο ακόμη άνδρες τραυματίστηκαν, ενώ τα τουρκικά βλήματα χτυπούσαν το πλοίο και έκοβαν τα ξάρτια του. Όταν η μηχανή της “Καρτερίας” αρνήθηκε να ξεκινήσει και το πλοίο βρέθηκε σχεδόν κολλημένο στην ακτή, ο ίδιος ο Χάου πήρε το τουφέκι του και πυροβόλησε προς τους Τούρκους καθώς το πλοίο προσπαθούσε να διαφύγει από το στενό στόμιο του λιμανιού[14]. Αυτό είναι ένα από τα σημεία που κάνουν τη μορφή του ιδιαίτερη.
Ο Χάου δεν πέρασε από την Ελλάδα μόνο ως γιατρός. Πέρασε ως ιατρός-αγωνιστής και στην ξηρά και στην θάλασσα. Και ακριβώς αυτή η εμπειρία θα επηρέαζε αργότερα τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόταν την ανθρωπιστική βοήθεια.
Ο Χάου από τον Αγώνα, στην αμερικανική βοήθεια
Μετά την αποχώρησή του από την “Καρτερία”, ο Χάου δεν έφυγε αμέσως από την Ελλάδα.
Από τον Ιούνιο έως τα τέλη Οκτωβρίου 1827 συνεργάστηκε με τον Jonathan Peckham Miller και τον George Jarvis στη διανομή της ανθρωπιστικής βοήθειας που έστελναν τα αμερικανικά φιλελληνικά κομιτάτα[15].
Ο Πόρος είχε εξελιχθεί σε σημαντικό διαμετακομιστικό κέντρο της αμερικανικής ανθρωπιστικής βοήθειας. Κατά τα έτη 1827–1828, τα αμερικανικά φιλελληνικά κομιτάτα της Νέας Υόρκης, του Ώλμπανυ, της Βοστώνης και της Φιλαδέλφειας συγκέντρωσαν χρήματα, ενδύματα, φάρμακα, ιατρικά εργαλεία και τρόφιμα συνολικής αξίας 138.773 δολαρίων, με σκοπό να σταλούν στην Ελλάδα και να διανεμηθούν στον άμαχο πληθυσμό. Ο Πόρος χρησιμοποιήθηκε ως κέντρο συγκέντρωσης και διανομής και από εκεί η βοήθεια διοχετευόταν όχι μόνο στο νησί αλλά και σε άλλες περιοχές της επαναστατημένης Ελλάδας. Ήταν η πρώτη φορά που ο ίδιος βρέθηκε όχι μόνο να θεραπεύει και να πολεμά, αλλά να οργανώνει συστηματικά την ανακούφιση ενός ολόκληρου πληθυσμού.
Στον Πόρο τότε οργανώθηκε και αμερικανικό νοσοκομείο για την περίθαλψη των αμάχων. Το νοσοκομείο ήταν αφιερωμένο στην Υπεραγία Θεοτόκο και εγκαινιάστηκε στις 25 Νοεμβρίου 1827, ενώ ο John D. Russ ανέλαβε τη διεύθυνση της λειτουργίας του μετά την αναχώρηση του Χάου για την Αμερική. Το εγχείρημα διέθετε πενήντα κλίνες και χρηματοδοτήθηκε από αμερικανικές εισφορές[16].
Έτσι, η ανθρωπιστική δράση του Χάου είχε ήδη αποκτήσει μια νέα διάσταση: δεν περιοριζόταν στη διανομή τροφίμων και ρουχισμού, αλλά περιλάμβανε τη δημιουργία οργανωμένων δομών περίθαλψης.
Τον Νοέμβριο του 1827 ταξίδεψε στις Ηνωμένες Πολιτείες, αποφασισμένος να μετατρέψει όσα είχε δει στην Ελλάδα σε μια μεγάλη εκστρατεία συγκέντρωσης βοήθειας.
Εκεί έκανε κάτι εξίσου δύσκολο με το να βρεθεί στο πεδίο της μάχης: προσπάθησε να πείσει την αμερικανική κοινωνία να βοηθήσει έναν λαό που βρισκόταν χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά.
Οι εμπειρίες που είχε ζήσει στην Ελλάδα αποτέλεσαν τη βάση της εκστρατείας του. Μιλούσε για τους πρόσφυγες, τους τραυματίες, την πείνα και την καταστροφή.
Έτσι, η ανθρωπιστική δράση του Χάου είχε ήδη αποκτήσει μια νέα διάσταση. Δεν περιοριζόταν στην άμεση ανακούφιση, αλλά έφτανε στη δημιουργία οργανωμένων δομών περίθαλψης και, αργότερα, έργων που θα δημιουργούσαν εργασία και μόνιμο δημόσιο όφελος. Αυτή η αντίληψη θα γινόταν πράξη στην Αίγινα.
Η εκστρατεία αυτή απέδωσε σημαντικούς καρπούς. Ο Howe συγκέντρωσε περίπου 60.000 δολάρια για την ελληνική υπόθεση, τα οποία διατέθηκαν για την αγορά τροφίμων, ρουχισμού και άλλων εφοδίων. Με τη νέα αυτή αποστολή βοήθειας επέστρεψε στην Ελλάδα το 1828, έχοντας πλέον στη διάθεσή του πόρους που μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν όχι μόνο για άμεση ανακούφιση αλλά και για έργα που θα δημιουργούσαν εργασία και μόνιμο δημόσιο όφελος[17].
Από τον Πόρο στην Αίγινα
Η πορεία του Χάου από τον Πόρο προς την Αίγινα δείχνει και την αλλαγή στη φύση της δράσης του. Το 1827 ο Πόρος αποτέλεσε έναν από τους βασικούς σταθμούς της μεγάλης επιχείρησης διανομής της αμερικανικής βοήθειας. Ο Χάου μετακινούνταν συνεχώς ανάμεσα στα νησιά και τις περιοχές όπου υπήρχαν ανάγκες, οργανώνοντας τη διανομή τροφίμων και άλλων εφοδίων. Στις 13 Νοεμβρίου 1827 αναχώρησε από τον Πόρο για τις Ηνωμένες Πολιτείες, για να αναλάβει ο ίδιος την προσπάθεια συγκέντρωσης νέας βοήθειας.
Όταν επέστρεψε στην Ελλάδα, η δράση του είχε πλέον διαφορετικό χαρακτήρα. Στις 12 Νοεμβρίου 1828 αποβιβάστηκε στην Αίγινα με τρόφιμα και ρουχισμό. Εκεί δεν περιορίστηκε στη διανομή της βοήθειας. Μέσα σε λίγες εβδομάδες αποφάσισε να χρησιμοποιήσει μέρος των διαθέσιμων πόρων για ένα έργο που θα πρόσφερε ταυτόχρονα εργασία στους πρόσφυγες και μόνιμο όφελος στην πόλη: την επισκευή και επέκταση του λιμανιού.
Στις 8 Δεκεμβρίου κατέγραψε την απόφασή του και στις 19 Δεκεμβρίου άρχισαν οι εργασίες.
Το ημερολόγιό του δείχνει ότι η κύρια φάση του έργου εκτείνεται από τον Δεκέμβριο του 1828 έως τον Μάρτιο του 1829. Στις 24 Μαρτίου ο Χάου έγραψε ότι είχε προσφέρει στην Αίγινα μια «όμορφη, εύχρηστη και μόνιμη» προκυμαία και ότι είχε στηρίξει περίπου επτακόσιους φτωχούς επί σχεδόν τέσσερις μήνες
Ο προβλήτας της Αίγινας ή η προκυμαία της Αίγινας όπως ο Χάου την έλεγε
Στις 12 Νοεμβρίου 1828 ο Χάου αποβιβάστηκε στην Αίγινα, έχοντας μαζί του φορτίο τροφίμων και ρουχισμού[18].
Η Αίγινα τότε βρισκόταν σε μια εξαιρετικά δύσκολη κατάσταση. Είχε γίνει τόπος συγκέντρωσης και καταφυγής προσφύγων, ανάμεσά τους και πολλών Ψαριανών, ενώ η ανάγκη για τρόφιμα, στέγαση και εργασία ήταν μεγάλη.
Ο Χάου μπορούσε να μοιράσει απλώς τρόφιμα. Όμως αντί γι’ αυτό, αποφάσισε να δημιουργήσει εργασία.
Στις 8 Δεκεμβρίου 1828 σημείωσε στο ημερολόγιό του ότι είχε αποφασίσει να αρχίσει ένα έργο στο οποίο θα μπορούσε να απασχολήσει «τετρακόσια ή πεντακόσια» άτομα, να τους εξασφαλίσει το ψωμί τους και ταυτόχρονα να ωφελήσει το δημόσιο: την επισκευή του λιμανιού της Αίγινας[19].
Η κατασκευή άρχισε στις 19 Δεκεμβρίου 1828 και αποκάλυψε μια ενδιαφέρουσα αντίφαση της εποχής. Ο Χάου προσέλαβε αρχικά 100 άνδρες και 200 γυναίκες, οι οποίοι πληρώνονταν με σιτηρά. Οι άνδρες αναλάμβαναν την εξόρυξη και μεταφορά των λίθων, ενώ οι γυναίκες μετέφεραν τα χώματα με καλάθια[20].
Για να κατασκευαστεί η νέα προκυμαία, όμως, χρησιμοποιήθηκαν αρχαίοι λίθοι από τα ερείπια αρχαίων κτισμάτων κοντά στο λιμάνι. Ο ίδιος ο Χάου αναφέρει στο ημερολόγιό του τον χώρο ως “Temple of Venus”, ενώ η νεότερη αρχαιολογική έρευνα τον συνδέει με τον αρχαίο ναό του Απόλλωνα στην Κολώνα. Οι εργάτες άρχισαν να αποσπούν από τα ερείπια αρχαίους λίθους, οι οποίοι χρησιμοποιήθηκαν στο νέο έργο[21].
Η αναφορά αυτή χρειάζεται, ωστόσο, να ιδωθεί μέσα στις συνθήκες της εποχής. Η χρήση αρχαίου οικοδομικού υλικού για την κατασκευή της νέας πόλης δεν ήταν πρακτική που εισήγαγε ο Χάου, ενώ η επαναχρησιμοποίηση αρχαίων λίθων είχε ήδη προηγηθεί στην Αίγινα.
Την ίδια ακριβώς περίοδο, όμως, το νεοσύστατο ελληνικό κράτος άρχιζε να διαμορφώνει για πρώτη φορά οργανωμένη πολιτική προστασίας της αρχαιολογικής κληρονομιάς: ο Καποδίστριας είχε ήδη από τον Μάιο του 1828 δώσει οδηγίες για να μην εξάγονται οι αρχαιότητες από τη χώρα και το 1829 ίδρυσε στην Αίγινα το πρώτο Εθνικό Μουσείο[22]. Επομένως, η περίπτωση της προκυμαίας πρέπει να κριθεί μέσα στις συνθήκες της εποχής και όχι με τα δεδομένα της σύγχρονης αρχαιολογικής νομοθεσίας.
Η στάση αυτή του Κυβερνήτη δεν ήταν τυχαία. Η προστασία και συγκέντρωση των αρχαιοτήτων αποτελούσε ήδη μέρος της κρατικής πολιτικής που διαμορφωνόταν στην Αίγινα.
Τον Οκτώβριο του 1829 ο Καποδίστριας ανέθεσε στον Ανδρέα Μουστοξύδη τη διεύθυνση και την εποπτεία του Εθνικού Μουσείου και τη συγκέντρωση και διαφύλαξη των αρχαιοτήτων[23].
Είναι χαρακτηριστικό ότι στο πλαίσιο των ίδιων εργασιών αποκαλύφθηκε αρχαιολογικό εύρημα και αυτό παραδόθηκε στο νεοσύστατο Εθνικό Μουσείο[24].
Μεταγενέστερη ιστορική αφήγηση αναφέρει ότι ο Χάου έδωσε εντολή να μην πειραχτεί ο μοναδικός σωζόμενος κίονας του μνημείου, αλλά το μεγαλύτερο μέρος των ερειπίων δεν είχε την ίδια τύχη[25]. Η αντίφαση είναι χαρακτηριστική της εποχής: για να χτιστεί η υποδομή του νέου κράτους, χρησιμοποιήθηκαν ως οικοδομικό υλικό κατάλοιπα του αρχαίου κόσμου που το ίδιο κράτος μόλις άρχιζε να αντιμετωπίζει ως εθνική κληρονομιά.
Έτσι και εδώ, η δημιουργία ενός έργου ζωτικής σημασίας για το νέο ελληνικό κράτος συνδέθηκε με την απόσπαση και επαναχρησιμοποίηση τμήματος της αρχαίας οικοδομικής κληρονομιάς του νησιού[26].
Το έργο αυτό, η κατασκευή του προβλήτα, συνδέθηκε με το όνομα του Χάου και έμεινε γνωστό ως «American Mole», η αμερικανική προκυμαία[27].
Η σημασία του έργου δεν ήταν μόνο τεχνική. Η προκυμαία έγινε ταυτόχρονα ένα πρόγραμμα απασχόλησης. Άνθρωποι που διαφορετικά θα εξαρτώνταν από την ελεημοσύνη εργάζονταν για την κατασκευή ενός έργου που θα παρέμενε στην πόλη.
Το σχέδιο ήταν συγκεκριμένο και πρακτικό. Ο Χάου περιέγραφε την κατασκευή ενός συμπαγούς τοίχου λίγο μέσα στο νερό, την πλήρωση του χώρου πίσω του με πέτρες και χώμα και στη συνέχεια την απομάκρυνση της λάσπης από το εσωτερικό του λιμανιού. Έτσι θα δημιουργούνταν μια σταθερή προκυμαία, στην οποία θα μπορούσαν να προσεγγίζουν τα σκάφη και να ξεφορτώνουν τα εμπορεύματά τους[28].
Για την κατασκευή του τοίχου χρειάζονταν ειδικευμένοι κτίστες, ενώ το μεγαλύτερο μέρος των υπόλοιπων εργασιών μπορούσαν να το αναλάβουν οι φτωχοί που διαφορετικά θα έπρεπε απλώς να σιτίζονται.
Στις 24 Μαρτίου 1829 ο ίδιος ο Χάου έγραψε ότι είχε προσφέρει στην Αίγινα μια όμορφη, εύχρηστη και μόνιμη προκυμαία και είχε στηρίξει περίπου 700 φτωχούς επί σχεδόν τέσσερις μήνες[29]. Και ο αριθμός αυτός δεν ήταν μια αόριστη εκτίμηση. Στην τελική καταγραφή του, στις 24 Μαρτίου 1829, ο Χάου σημειώνει ότι από το έργο αποχώρησαν εκείνη την ημέρα 500 γυναίκες και 175 άνδρες, ενώ άλλοι 75 παρέμεναν για να ολοκληρώσουν την επισκευή της παλιάς προβλήτας[30].
Η αναφορά αυτή αποκαλύπτει και κάτι ακόμη: η προκυμαία της Αίγινας δεν ήταν έργο ανδρών μόνο. Στην τελική καταγραφή του Χάου, οι γυναίκες ήταν σαφώς περισσότερες από τους άνδρες. Η διατύπωσή του αποκαλύπτει και την προσωπική του ικανοποίηση: δεν μετρούσε μόνο το έργο που είχε κατασκευαστεί, αλλά και το γεγονός ότι άνθρωποι είχαν μπορέσει να εργαστούν και να ζήσουν από τη δουλειά τους.
Γι’ αυτό η προκυμαία της Αίγινας είναι κάτι περισσότερο από ένα τεχνικό έργο.
Είναι ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα του τρόπου με τον οποίο ο Χάου προσπάθησε να μετατρέψει την αμερικανική φιλανθρωπία σε παραγωγική βοήθεια.
Ο Χάου και ο Καποδίστριας
Εδώ συναντώνται οι αντιλήψεις του Χάου με εκείνες της κυβέρνησης του Ιωάννη Καποδίστρια.
Ο Χάου έχει καταγράψει μια ιδιαίτερα αποκαλυπτική συνάντησή του με τον Κυβερνήτη[31]. Σύμφωνα με τη δική του αφήγηση, ο Καποδίστριας συμφωνούσε ότι η αμερικανική βοήθεια δεν θα έπρεπε απλώς να μοιράζεται «δωρεάν», αλλά να χρησιμοποιείται με τρόπους που θα απασχολούσαν τους φτωχούς και θα τους ανακούφιζαν. Ο Χάου σημειώνει ότι ο Καποδίστριας πρότεινε τρόπους με τους οποίους μπορούσε να γίνει αυτό και επιβεβαίωσε τις ιδέες του[32].
Η λεπτομέρεια αυτή είναι σημαντική. Δεν χρειάζεται να παρουσιάσουμε τον Χάου ως στενό πολιτικό συνεργάτη του Καποδίστρια. Δεν διαθέτουμε τέτοια τεκμηρίωση.
Μπορούμε όμως να πούμε κάτι πολύ συγκεκριμένο: ο Χάου και ο Καποδίστριας συμφώνησαν στην ανάγκη να αξιοποιείται η ξένη βοήθεια με τρόπο που να δημιουργεί εργασία και μόνιμο όφελος. Και η σχέση αυτή δεν έμεινε μόνο σε μια συζήτηση αρχών. Η συνεργασία αυτή συνδέθηκε με συγκεκριμένα εγχειρήματα που επιδίωκαν να αντιμετωπίσουν ταυτόχρονα την ανάγκη των προσφύγων και την έλλειψη παραγωγικών υποδομών. Ο ίδιος ο Χάου καταγράφει ότι ο Καποδίστριας ενέκρινε το σχέδιο της αποικίας για τους πρόσφυγες και του υποσχέθηκε να το υποστηρίξει με κάθε δυνατό τρόπο[33].
Και η αντίληψη αυτή δεν σταμάτησε στην Αίγινα.
Η Washingtonia της Κορινθίας και το Πάνω Εξαμίλι
Το επόμενο εγχείρημα του Χάου ήταν ακόμη πιο φιλόδοξο.
Στον Ισθμό της Κορίνθου δημιούργησε το 1829 έναν οργανωμένο οικισμό για πρόσφυγες, τον οποίο ονόμασε Washingtonia.
Δεν επρόκειτο μόνο για έναν αγροτικό οικισμό. Η Washingtonia απέκτησε σχολείο, λιμενικές εγκαταστάσεις και φαρμακείο, ενώ τέθηκαν τα θεμέλια και για νοσοκομείο.
Στις 16 Ιουνίου 1829 ο ίδιος έγραψε ότι είχε επιλέξει 26 οικογένειες από τη Χίο, το Αϊβαλί και την Αθήνα. Οι άνδρες μεταφέρθηκαν πρώτοι, κατασκευάστηκαν πρόχειρα καταλύματα και στη συνέχεια μεταφέρθηκαν και οι οικογένειές τους. Παράλληλα, περίπου 200 φτωχοί εργάζονταν στην οικοδόμηση, ενώ οι οικογένειες του οικισμού ασχολούνταν με τη γεωργία[34].
Και εδώ ο Χάου γράφει κάτι που ίσως είναι το σημαντικότερο απόσπασμα για την κατανόηση ολόκληρης της δράσης του.
Εξηγεί ότι είχε δοκιμάσει πολλούς τρόπους για να διανείμει την αμερικανική βοήθεια. Είχε συγκινηθεί βλέποντας την ευγνωμοσύνη των ανθρώπων στους οποίους έδινε τροφή. Όμως, γράφει, καμία από αυτές τις αισθήσεις δεν ισοδυναμούσε με την ικανοποίηση που ένιωθε βλέποντας τους πρόσφυγες να εργάζονται για τον εαυτό τους και για το κοινό όφελος[35].
Αυτό είναι το πραγματικό νόημα της Washingtonia. Ο Χάου δεν ήθελε να δημιουργήσει απλώς έναν τόπο προσωρινής εγκατάστασης. Ήθελε έναν οικισμό όπου οι πρόσφυγες θα είχαν σπίτι, γη, εργασία και προοπτική.
Η νεότερη αρχαιολογική έρευνα επιβεβαιώνει την έκταση του εγχειρήματος: στον οικισμό δημιουργήθηκαν κατοικίες, καλλιεργήσιμες εκτάσεις, σχολείο και άλλες υποδομές, ενώ προβλέφθηκαν λιμενικές εγκαταστάσεις, νοσοκομείο και φαρμακείο.
Επίσης, η ίδια η αλληλογραφία του Καποδίστρια αποκαλύπτει ότι η προκυμαία της Αίγινας δεν αποτελούσε για τον Χάου ένα μεμονωμένο έργο. Τον Μάρτιο του 1829, καθώς τα έργα του λιμανιού πλησίαζαν στην ολοκλήρωσή τους, ο Χάου ζήτησε από τον Καποδίστρια να τον συμβουλεύσει πώς θα μπορούσε να συνεχίσει να βοηθά τις ίδιες φτωχές οικογένειες που είχαν απασχοληθεί στα έργα. Ο Καποδίστριας τον παρότρυνε τότε να προχωρήσει στην εγκατάστασή τους σε εθνική γη και ενέκρινε την παραχώρηση 5.000 στρεμμάτων στη θέση Επάνω Εξαμίλι Κορινθίας, με πενταετή φορολογική απαλλαγή[36].
Έτσι, η Αίγινα και η Washingtonia συνδέονται από την ίδια ιδέα.
Στην Αίγινα, ο Χάου έδωσε εργασία για να κατασκευαστεί μια προκυμαία.
Στην Κόρινθο, προσπάθησε να δώσει στους πρόσφυγες έναν ολόκληρο νέο τόπο ζωής.
Και στις δύο περιπτώσεις, η βοήθεια έπρεπε να αφήσει κάτι πίσω της.
Η δράση του για τους πρόσφυγες δεν περιορίστηκε στους ενήλικες. Στην επιστροφή του προς την Αμερική είχε συνοδεύσει και Ελληνόπουλα που είχαν μείνει ορφανά από τον πόλεμο. Ανάμεσά τους ήταν ο Χριστόφορος Καστάνης, επιζών της σφαγής της Χίου, ο οποίος αργότερα έγινε γιατρός και έγραψε τη δική του ιστορία.
Έτσι, η αμερικανική αποστολή του Χάου δεν αφορούσε μόνο τρόφιμα και ρουχισμό· περιλάμβανε και τη διάσωση δυστυχισμένων ανθρώπων, την περίθαλψη και την εκπαίδευση τους[37].
Η σχέση του Χάου με την Ελλάδα, όμως, δεν τελείωσε ούτε με την ολοκλήρωση των έργων, ούτε με το τέλος της επανάστασης, ούτε με την αναχώρησή του από τη χώρα.
Η δεύτερη ελληνική περίοδος του Χάου και ο Μιχαήλ Ανάγνος
Το 1867, σαράντα περίπου χρόνια μετά την πρώτη του ελληνική περιπέτεια, επέστρεψε στην Ευρώπη για να οργανώσει βοήθεια προς τους Κρήτες πρόσφυγες, μετά την εξέγερση που είχε αρχίσει το 1866. Στην Αθήνα συνεργάστηκε με τον νεαρό Μιχαήλ Ανάγνο, τον οποίο τον Μάιο του 1867 προσέλαβε ως γραμματέα του. Ο Ανάγνος ανέλαβε σημαντικό μέρος της οργάνωσης της βοήθειας και της εργασίας της Κρητικής Επιτροπής στην Αθήνα.
Η συνεργασία αυτή δεν έμεινε μόνο στο πλαίσιο της αποστολής. Το 1868 ο Χάου κάλεσε τον Ανάγνο να τον ακολουθήσει στη Βοστώνη.
Εκεί ο Έλληνας συνεργάτης του αρχικά εργάστηκε ως οικοδιδάσκαλος της οικογένειας Howe και δίδαξε ελληνικά. Στις 30 Δεκεμβρίου 1870 παντρεύτηκε την Julia Romana Howe, πρωτότοκη κόρη του Samuel Gridley Howe και της Julia Ward Howe, και έγινε έτσι γαμπρός του Χάου. Μετά τον θάνατο του Χάου, στις 9 Ιανουαρίου 1876, ο Μιχαήλ Ανάγνος τον διαδέχθηκε στη διεύθυνση του Perkins Institution for the Blind.
Η σχέση των δύο ανδρών, που είχε αρχίσει μέσα στις ανάγκες του ελληνικού αγώνα, κατέληξε επομένως σε έναν οικογενειακό και επαγγελματικό δεσμό που συνεχίστηκε στη Βοστώνη[38].
Από την Αίγινα στη Βοστώνη
Και τότε, δεκαετίες αργότερα, η ιστορία επιστρέφει στην Αμερική.
Στο βιβλίο “1900” των Στέφανου Π. Μήλεση και Παναγιώτη Τριπόντικα, έκδοση του Γενικού Επιτελείου Ναυτικού, περιγράφεται το πρώτο υπερατλαντικό ταξίδι ελληνικού πολεμικού πλοίου, του Εύδρομου “Ναύαρχος Μιαούλης”, και καταγράφονται οι αναμνήσεις του κυβερνήτη του, Παύλου Κουντουριώτη[39]. Σε αυτό υπάρχει μια ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα σκηνή από τη Βοστώνη.
Ο Κουντουριώτης βρίσκεται στο Faneuil Hall, κατά την τελετή που οργανώθηκε για το ελληνικό πολεμικό πλοίο «Μιαούλης». Εκεί βρίσκονται Έλληνες και Αμερικανοί, ελληνικές και αμερικανικές σημαίες, και ανάμεσα στους παρευρισκόμενους εμφανίζεται η Τζούλια Γουόρντ Χάου, η σύζυγος του Σάμιουελ[40].
Παρά την ηλικία της, επιμένει να μιλήσει. Ανακαλεί τις αναμνήσεις της από την Ελλάδα και απευθύνεται στους Έλληνες με εμφανή συγκίνηση.
Για τους Έλληνες αξιωματικούς, όμως, η παρουσία της είχε ένα ακόμη νόημα.
Ήταν η γυναίκα του ανθρώπου που είχε βρεθεί στην Ελλάδα την εποχή που το ελληνικό Ναυτικό αγωνιζόταν να επιβιώσει μέσα στον πόλεμο και που ο Χάου υπηρέτησε πιστά.
Η μεταγενέστερη ελληνική αφήγηση στο βιβλίο 1900 αναφέρει ότι η ελληνική κυβέρνηση είχε εκτιμήσει τις υπηρεσίες του Χάου και του είχε απονείμει τον τίτλο του «Γενικού Αρχιάτρου του Στόλου».
Αναφέρει επίσης ότι, επιβαίνοντας σε πλοίο του Μιαούλη, παρακολουθούσε τις ναυτικές επιχειρήσεις και περιέθαλπε τραυματίες[41].
Η μαρτυρία αυτή είναι μεταγενέστερη και επομένως δεν πρέπει να χρησιμοποιηθεί μόνη της ως τεκμήριο για γεγονότα του 1826. Όταν όμως διασταυρώνεται με το ημερολόγιο του Χάου και τα διοικητικά στοιχεία για τη θέση του στο Ναυτικό, αποκτά ιδιαίτερη σημασία: δείχνει πώς είχε αποτυπωθεί η δράση του στη μεταγενέστερη ελληνική ναυτική μνήμη.
Και η σκηνή στη Βοστώνη έχει έναν συμβολισμό που δύσκολα περνά απαρατήρητος.
Ο Παύλος Κουντουριώτης, εκπρόσωπος πλέον μιας νεότερης γενιάς του Ελληνικού Πολεμικού Ναυτικού, βρίσκεται στην Αμερική και τιμά τη μνήμη ενός Αμερικανού που είχε υπηρετήσει το ελληνικό Ναυτικό στα πρώτα χρόνια της ύπαρξής του.
Ο Χάου είχε γνωρίσει την Ελλάδα ως επαναστατημένη χώρα. Ο Κουντουριώτης την εκπροσωπούσε πλέον ως οργανωμένο κράτος. Ανάμεσά τους βρισκόταν η «Καρτερία», το Ναυτικό του Αγώνα και μια ιστορία που είχε αρχίσει σχεδόν έναν αιώνα πριν.
Το βιβλίο του 1900 κλείνει τη σκηνή με την απόδοση τιμών στη μνήμη του Χάου, ο οποίος είχε πεθάνει το 1876, παρουσία της συζύγου του[42].
Ο Αμερικανός που δεν έμεινε θεατής
Ίσως τελικά αυτό να είναι το πιο ενδιαφέρον στοιχείο της ζωής του Σάμιουελ Γκρίντλεϊ Χάου στην Ελλάδα.
Ο Χάου, δεν ήρθε απλώς να δηλώσει ότι ήταν φιλέλληνας. Μπήκε μέσα στον Αγώνα.
Ήταν γιατρός στο πεδίο της μάχης.
Βρέθηκε στις ναυτικές επιχειρήσεις.
Υπηρέτησε στην «Καρτερία» και ανέλαβε την υγειονομική ευθύνη του Ελληνικού Στόλου.
Επέστρεψε στην Αμερική και μετέτρεψε τις εμπειρίες του σε μια μεγάλη εκστρατεία συγκέντρωσης βοήθειας.
Και όταν επέστρεψε στην Ελλάδα, δεν αρκέστηκε να μοιράσει αυτή τη βοήθεια.
Έφτιαξε έργα και δημιούργησε εργασία.
Στην Αίγινα, η αμερικανική βοήθεια έγινε προκυμαία. Στον Ισθμό, έγινε ένας οικισμός προσφύγων.
Με τον Καποδίστρια, η ιδέα της φιλανθρωπίας συναντήθηκε με την ανάγκη της ανασυγκρότησης.
Και στη Βοστώνη, δεκαετίες αργότερα, ένας Έλληνας αξιωματικός του Ναυτικού, ο Παύλος Κουντουριώτης, στάθηκε απέναντι στη γυναίκα του Χάου και τίμησε τη μνήμη του.
Έτσι, η ιστορία του Χάου μπορεί να διαβαστεί σαν μια μεγάλη διαδρομή ανάμεσα στις δύο όχθες του Ατλαντικού.
Από τη Βοστώνη στην επαναστατημένη Ελλάδα. Από το χειρουργείο στο κατάστρωμα. Από την «Καρτερία» στην Αμερική. Και από την αμερικανική φιλανθρωπία στην πέτρα της προκυμαίας της Αίγινας.
Ίσως γι’ αυτό ο λιμενοβραχίονας, η επέκταση του προβλήτα που ο Χάου δημιούργησε, έχει μεγαλύτερη ιστορική σημασία απ’ όση της αποδίδουμε.
Η Αίγινα δεν το ξέχασε αυτό. Στις 15 Απριλίου 2019, σχεδόν δύο αιώνες μετά την άφιξή του στο νησί, έγιναν τα αποκαλυπτήρια ενός μνημείου προς τιμήν του Σάμιουελ Γκρίντλεϊ Χάου, στη βάση του ίδιου προβλήτα στο λιμάνι που συνδέεται με το έργο του. Η ανάγλυφη προτομή του στον χώρο της προκυμαίας αποτελεί σήμερα έναν συμβολικό σύνδεσμο ανάμεσα στον άνθρωπο, το έργο του και τη μνήμη του.
Το έργο του Χάου, δεν είναι μόνο ένα λιμενικό έργο.
Είναι ένα από τα υλικά αποτυπώματα ενός Αμερικανού που, για λίγα χρόνια, δεν έμεινε θεατής της Ελληνικής Επανάστασης — έγινε μέρος της.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
Βιβλία και μελέτες
Howe, Samuel Gridley. Letters and Journals of Samuel Gridley Howe during the Greek Revolution. Edited by Laura E. Richards. Notes and preface by F. B. Sanborn. Boston: Dana Estes and Company, 1906, vol. I.
St. Clair, William. That Greece Might Still Be Free: The Philhellenes in the War of Independence. London: Oxford University Press, 1972.
Kalessopoulou, Despina. “The First National Museum of Modern Greece.” Στο These are what we fought for… Antiquities and the Greek War of Independence, σσ. 314–332. Athens: Archaeological Resources Fund, 2021.
Howe, Julia Ward. Memoir of Dr. Samuel Gridley Howe, with Other Memorial Tributes. Boston: Howe Memorial Committee, 1876.
Castanis, Christophoros Plato. The Greek Exile; or, A Narrative of the Captivity and Escape of Christophorus Plato Castanis, during the Massacre on the Island of Scio, by the Turks, together with Various Adventures in Greece and America. Philadelphia: Lippincott, Grambo, & Co., 1851.
Μίλεσης, Στέφανος Π. – Τριπόντικας, Παναγιώτης. 1900: Οι περιπέτειες του Παύλου Κουντουριώτη στον πρώτο υπερατλαντικό πλου με τον Εύδρομο «Ναύαρχος Μιαούλης», 2η έκδοση, Αθήνα: Πολεμικό Ναυτικό – Υπηρεσία Ιστορίας Ναυτικού, 2017.
Πρωτογενή διοικητικά τεκμήρια
Διάταγμα της 15ης Οκτωβρίου 1826, περί διορισμού του Samuel Gridley Howe ως χειρουργού της «Καρτερίας» και εφόρου των χειρουργών του Στόλου.
Διαδικτυακές πηγές και αρχεία
American Printing House for the Blind (APH Museum). “Illustration portrait of Samuel Gridley Howe”, Accession No. 2004.134.41.19.
Δήμος Πόρου. «Ο Πόρος το 1821». https://poros.gr/o-poros-to-1821.html
Ελληνικό Ινστιτούτο Ναυτικής Ιστορίας – navalhistory.gr. «Ξένοι υγειονομικοί στον Αγώνα (Σάμιουελ Γκρίντλεϋ Χάου, 1801–1876)». Συγγραφέας: Λάζαρος Βλαδίμηρος (https://www.navalhistory.gr/samuel-howe/).
Εταιρεία για τον Ελληνισμό και τον Φιλελληνισμό. “Dr. Samuel Gridley Howe, American Philhellene, physician, educator, philanthropist, benefactor of Greece”, 2 February 2021.
[1] Samuel Gridley Howe, Letters and Journals of Samuel Gridley Howe during the Greek Revolution, ed. Laura E. Richards, notes and preface by F. B. Sanborn, Boston: Dana Estes & Company, 1906, τ. I, σσ. 21–23, ιδίως σσ. 21–22.
[2] Samuel Gridley Howe, Letters and Journals of Samuel Gridley Howe during the Greek Revolution, ό.π., τ. I, επιστολή από την Αθήνα, 19 Δεκεμβρίου 1825: «I am an admirer of ancient, but a lover and friend of modern Greece», σ. 161.
[3]Samuel Gridley Howe, Letters and Journals of Samuel Gridley Howe during the Greek Revolution, ό.π., τ. I, σσ. 69–84 και 114–140· βλ. επίσης Εταιρεία για τον Ελληνισμό και τον Φιλελληνισμό, «Dr. Samuel Gridley Howe…», 2 Φεβρουαρίου 2021, για την υπηρεσία του με τον Δημήτριο Καλλέργη και τον Γεώργιο Γλαράκη.
[4] Βλ. Samuel Gridley Howe, Letters and Journals…, ό.π., τ. I, σσ. 33–34· βλ. επίσης National Park Service, “Samuel Gridley Howe”, για τον Joseph N. Howe ως κατασκευαστή σχοινιών στη Βοστώνη.
[5] Samuel Gridley Howe, Letters and Journals of Samuel Gridley Howe during the Greek Revolution, ό.π., τ. I, σσ. 23–24.
[6] Samuel Gridley Howe, Letters and Journals of Samuel Gridley Howe during the Greek Revolution, ed. Laura E. Richards, notes and preface by F. B. Sanborn, Boston: Dana Estes & Company, 1906, τ. I, σσ. 27–28.
[7] Διοικητική πράξη της 14ης Μαρτίου 1825 περί διορισμού του Samuel Gridley Howe ως ιατροχειρούργου στο στρατόπεδο της Πάτρας· βλ. επίσης Samuel Gridley Howe, Letters and Journals…, ό.π., τ. I, σσ. 27–28.
[8] Samuel Gridley Howe, Letters and Journals…, ό.π., τ. I, σσ. 69–84 και 114–140· βλ. επίσης Εταιρεία για τον Ελληνισμό και τον Φιλελληνισμό, «Dr. Samuel Gridley Howe…», 2 Φεβρουαρίου 2021.
[9] Samuel Gridley Howe, Letters and Journals…, ό.π., τ. I, σσ. 191–192· βλ. επίσης Εταιρεία για τον Ελληνισμό και τον Φιλελληνισμό, «Dr. Samuel Gridley Howe…», 2 Φεβρουαρίου 2021, για την προσβολή του Howe από τύφο και τη φροντίδα του από τον Γεώργιο Γλαράκη.
[10] Διάταγμα της 15ης Οκτωβρίου 1826 περί διορισμού του Samuel Gridley Howe ως χειρουργού της «Καρτερίας» και εφόρου των χειρουργών του Στόλου, Cochrane Archive, Ίδρυμα Αικατερίνης Λασκαρίδη, SearchCulture.gr.
[11] Samuel Gridley Howe, Letters and Journals of Samuel Gridley Howe during the Greek Revolution, ό.π., τ. I, σσ. 186, 200· βλ. επίσης Εταιρεία για τον Ελληνισμό και τον Φιλελληνισμό, «Dr. Samuel Gridley Howe, American Philhellene, physician, educator, philanthropist, benefactor of Greece», 2 Φεβρουαρίου 2021
[12] Samuel Gridley Howe, Letters and Journals of Samuel Gridley Howe during the Greek Revolution, ό.π., τ. I· βλ. επίσης Εταιρεία για τον Ελληνισμό και τον Φιλελληνισμό, ό.π.
[13] Samuel Gridley Howe, Letters and Journals of Samuel Gridley Howe during the Greek Revolution, ed. Laura E. Richards, notes and preface by F. B. Sanborn, Boston: Dana Estes & Company, 1906, τ. I, σ. 186, κεφ. «With the Fleet».
[14] Samuel Gridley Howe, Letters and Journals of Samuel Gridley Howe during the Greek Revolution, ό.π., τ. I, σσ. 200–201.
[15] Samuel Gridley Howe, Letters and Journals of Samuel Gridley Howe during the Greek Revolution, ό.π., τ. I, σ. 247 κ.ε.· βλ. επίσης Εταιρεία για τον Ελληνισμό και τον Φιλελληνισμό, «Dr. Samuel Gridley Howe, American Philhellene, physician, educator, philanthropist, benefactor of Greece», 2 Φεβρουαρίου 2021.
[16] Samuel Gridley Howe, Letters and Journals of Samuel Gridley Howe during the Greek Revolution, ό.π., τ. I, σσ. 297, 305· βλ. επίσης Δήμος Πόρου, «Ο Πόρος το 1821», ενότητα «Το διαμετακομιστικό κέντρο διανομής ανθρωπιστικής βοήθειας», για το αμερικανικό νοσοκομείο, τα εγκαίνια της 25ης Νοεμβρίου 1827 και τη λειτουργία του στον Πόρο.
[17] Εταιρεία για τον Ελληνισμό και τον Φιλελληνισμό, «Dr. Samuel Gridley Howe, American Philhellene, physician, educator, philanthropist, benefactor of Greece», 2 Φεβρουαρίου 2021, για την αμερικανική εκστρατεία βοήθειας και τη συγκέντρωση περίπου 60.000 δολαρίων.
[18] Samuel Gridley Howe, Letters and Journals of Samuel Gridley Howe during the Greek Revolution, ed. Laura E. Richards, notes and preface by F. B. Sanborn, Boston: Dana Estes & Company, 1906, τ. I, σ. 284.
[19] Samuel Gridley Howe, Letters and Journals…, ό.π., τ. I, σσ. 305–306.
[20] Samuel Gridley Howe, Letters and Journals…, ό.π., τ. I, σ. 310.
[21] Samuel Gridley Howe, Letters and Journals…, ό.π., τ. I, σ. 310· Despina Kalessopoulou, “The first National Museum of modern Greece”, στο These are what we fought for… Antiquities and the Greek War of Independence, 2021, σ. 321 και σημ. 29.
[22] Despina Kalessopoulou, “The First National Museum of Modern Greece”, στο These are what we fought for… Antiquities and the Greek War of Independence, Athens: Archaeological Resources Fund, 2021, σσ. 314, 317–320, ιδίως σημ. 12.
[23] Despina Kalessopoulou, ό.π., σσ. 318–320, ιδίως σ. 320 και σημ. 20.
[24] Despina Kalessopoulou, ό.π., σ. 321 και σημ. 27–29. Η μελέτη αναφέρει ότι το ανάγλυφο του νεαρού ιππέα (ΕΑΜ Γ 1385) βρέθηκε το 1828 στην Κολώνα της Αίγινας, κατά τις εργασίες εκσκαφής και μεταφοράς λίθων για την κατασκευή της προκυμαίας, και ότι ο Samuel Howe το παρέδωσε στο Μουσείο.
[25] William St Clair, That Greece Might Still Be Free: The Philhellenes in the War of Independence, London: Oxford University Press, 1972, σ. 345.
[26] Despina Kalessopoulou, “The first National Museum of modern Greece”, στο These are what we fought for… Antiquities and the Greek War of Independence, 2021, σ. 321· Samuel Gridley Howe, Letters and Journals…, ό.π., τ. I, σ. 310.
[27] Samuel Gridley Howe, Letters and Journals…, ό.π., τ. I, σσ. 305–310· Julia Ward Howe, Memoir of Dr. Samuel Gridley Howe, with Other Memorial Tributes, Boston, 1876, σ. 12.
[28] Samuel Gridley Howe, Letters and Journals…, ό.π., τ. I, σσ. 305–306.
[29] Samuel Gridley Howe, Letters and Journals…, ό.π., τ. I, σ. 365.
[30] Samuel Gridley Howe, Letters and Journals…, ό.π., τ. I, σ. 365
[31]Samuel Gridley Howe, Letters and Journals…, ό.π., τ. I, σσ. 295–296.
[32]Samuel Gridley Howe, Letters and Journals…, ό.π., τ. I, σ. 296.
[33]Samuel Gridley Howe, Letters and Journals…, ό.π., τ. I, σ. 345.
[34]Samuel Gridley Howe, Letters and Journals…, ό.π., τ. I, σσ. 354–355· βλ. επίσης Despina Kalessopoulou, “The First National Museum of Modern Greece”, 2021, για την έκταση των εγκαταστάσεων και του οικισμού της Washingtonia.
[35]Samuel Gridley Howe, Letters and Journals…, ό.π., τ. I, σ. 356.
[36] Ιωάννης Καποδίστριας, Αρχείον Ιωάννου Καποδίστρια, τ. Η΄, Correspondance, τ. III, σσ. 85–88, ιδίως σσ. 87–88, επιστολές προς το Υπουργικό Συμβούλιο και προς τον Dr. Howes, Ναύπλιο, 12/23 και 12/24 Μαρτίου 1829.
[37] Samuel Gridley Howe, Letters and Journals…, ό.π., τ. I, σσ. 356–359· βλ. επίσης Εταιρεία για τον Ελληνισμό και τον Φιλελληνισμό, «Dr. Samuel Gridley Howe…», 2 Φεβρουαρίου 2021, και Christoforos P. Castanis, The Greek Exile, Philadelphia, 1851.
[38] Perkins School for the Blind, “Michael Anagnos”, για τη συνεργασία του με τον Samuel Gridley Howe στην Αθήνα το 1867, την πρόσκλησή του στη Βοστώνη το 1868 και την ανάληψη της διεύθυνσης του Perkins Institution το 1876· βλ. επίσης Perkins School for the Blind, “Michael Anagnos Collection”, για τον χαρακτηρισμό του Ανάγνου ως συνεργάτη και γαμπρού του Howe.
[39] Στέφανος Π. Μίλεσης – Παναγιώτης Τριπόντικας, 1900: Οι περιπέτειες του Παύλου Κουντουριώτη στον πρώτο υπερατλαντικό πλου με τον Εύδρομο «Ναύαρχος Μιαούλης», 2η έκδοση, Αθήνα: Πολεμικό Ναυτικό – Υπηρεσία Ιστορίας Ναυτικού, 2017, σσ. 193–196.
[40] ό.π., σσ. 193–196.
[41] ό.π., σσ. 193–196.
[42]Στέφανος Π. Μίλεσης – Παναγιώτης Τριπόντικας, 1900: Οι περιπέτειες του Παύλου Κουντουριώτη στον πρώτο υπερατλαντικό πλου με τον Εύδρομο «Ναύαρχος Μιαούλης», 2η έκδοση, Αθήνα: Πολεμικό Ναυτικό – Υπηρεσία Ιστορίας Ναυτικού, 2017, σσ. 193–196.
